Mileva Marić: Servische natuurkundige en Einsteins eerste vrouw

Mileva Marić: baanbrekende Servische natuurkundige en Einsteins eerste vrouw — haar studie, gezin en invloed op de wetenschappelijke geschiedenis.

Mileva Marić (19 december 1875 – 4 augustus 1948) was een Servische natuurkundige. Zij was een van de eerste vrouwen die natuurkunde en wiskunde studeerde aan de toenmalige Eidgenössische Polytechnische School in Zürich (nu ETH Zürich). Marić wordt vaak genoemd vanwege haar relatie met Albert Einstein, maar ook vanwege de moeilijke omstandigheden waaronder zij probeerde een wetenschappelijke loopbaan en een gezin te combineren.

Leven en opleiding

Mileva Marić werd geboren in Titel (toen onderdeel van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk, nu Servië). In 1896 begon ze haar studie aan de Polytechnische School in Zürich. Ze was een van de weinige vrouwelijke studenten en stond bekend als een talentvolle, hardwerkende studente. In 1900 legde ze tentamens af, maar slaagde niet voor het einddiploma; daardoor kreeg ze geen formele graad zoals veel mannelijke medestudenten wel ontvingen.

Relatie met Einstein en hun kinderen

Marić en Albert Einstein leerden elkaar kennen op de Polytechnische School en begonnen een relatie. Hun dochter Lieserl werd in 1902 geboren, voordat het paar trouwde. Lieserl's verdere lot is onduidelijk; historici spreken over mogelijkheden zoals adoptie of overlijden in de vroege kinderjaren, maar zekerheid ontbreekt door het ontbreken van betrouwbare archieven.

Het paar trouwde op 6 januari 1903 in Bern. Daarna kregen ze twee zonen: Hans Albert (geboren 1904), die later hoogleraar civiele techniek werd, en Eduard (geboren 1910), die psychische problemen kreeg en lange tijd in instelling verbleef.

Scheiding, financiële regeling en Nobelprijs

De relatie van Marić en Einstein kwam onder druk te staan door financiële problemen, gezondheidsproblemen in de familie en verschillende opvattingen over werk en huishouden. In 1914 scheidden ze feitelijk; Mileva vertrok met de jongens naar Zürich. De echtscheiding werd pas in 1919 definitief afgerond.

In de echtscheidingsregeling sprak Einstein toe dat hij haar eventuele toekomstige opbrengsten, met name eventuele geldbedragen van prijzen, zou overdragen. Toen Einstein in 1921 de Nobelprijs voor de Natuurkunde ontving, werd dat geld — volgens afspraak — beschikbaar gesteld voor Mileva en de kinderen. Zij kon van de rente of opbrengsten levensonderhoud betalen.

Wetenschappelijke samenwerking en discussie

Er bestaat al lange tijd debat over de vraag of Mileva Marić inhoudelijk heeft bijgedragen aan Einsteins vroege werken, waaronder artikelen uit 1905 (het zogenoemde 'annus mirabilis'). Voorstanders van die stelling verwijzen naar brieven tussen beiden waarin zij elkaar bespreken als collega’s en naar passages waarin het woord “onze theorieën” wordt gebruikt. Tegenstanders wijzen erop dat er weinig directe bewijsstukken zijn dat Marić zelfstandig of als co-auteur substantieel heeft bijgedragen aan de wiskundige of theoretische inhoud van Einsteins publicaties.

De meeste professionele wetenschaps- en trajecthistorici concluderen dat, hoewel Marić een begaafd natuurkundestudente was en mogelijk hielp bij rekenwerk en discussie, er onvoldoende bewijs is dat zij co-auteur was van de belangrijkste artikelen van Einstein. Desondanks heeft het debat geleid tot meer aandacht voor vrouwen in de natuurkunde en de moeilijkheden die zij in die tijd ondervonden.

Latere jaren en nalatenschap

Na de scheiding leidde Mileva Marić een teruggetrokken leven in Zürich. Ze had te maken met financiële zorgen en de zorg voor haar beide zonen, vooral voor Eduard, die langdurig psychiatrische zorg nodig had. Zij stierf in 1948 in toenemende armoede en anonimiteit.

In de jaren daarna is haar leven opnieuw onderzocht en beschreven in boeken en artikelen. Haar verhaal wordt vaak aangehaald als voorbeeld van de belemmeringen voor vrouwen in de wetenschap rond 1900 en van de vraagstukken rond erkenning en samenwerking in de wetenschap. Scholen, exposities en populair-wetenschappelijke publicaties hebben bijgedragen aan hernieuwde aandacht voor haar persoon en loopbaan.

Belangrijke punten samengevat:

• Mileva Marić was een van de eerste vrouwelijke natuurkundestudenten aan de Polytechnische School in Zürich.
• Ze was getrouwd met Albert Einstein (trouwdatum 1903) en moeder van drie kinderen: Lieserl, Hans Albert en Eduard.
• Ze scheidden feitelijk in 1914 en formeel in 1919; de Nobelprijs van 1921 was betrokken bij de financiële regeling van de echtscheiding.
• Er bestaat discussie over haar mogelijke wetenschappelijke bijdrage aan Einsteins vroege werk, maar het bewijs is niet doorslaggevend.
• Haar levensverhaal illustreert de maatschappelijke beperkingen waarmee veel vrouwelijke wetenschappers van haar tijd te maken hadden.

Zoek op letter