Referendum onafhankelijkheid Catalonië 2017: legaliteit, verloop en crisis

Diepgaande analyse van het Catalaanse referendum (1 okt 2017): legaliteit, verloop en de politieke crisis die Spanje en Europa op scherp zette.

Het Catalaans onafhankelijkheidsreferendum van 2017 is een onafhankelijkheidsreferendum dat op 1 oktober 2017 in Catalonië plaatsvond. Politieke partijen die geen onafhankelijkheid willen, boycotten het referendum en riepen op niet naar de stembureaus te gaan.

Achtergrond en legaliteit

Het referendum werd door de Catalaanse regering georganiseerd om te peilen of de regio zich van Spanje moest afscheiden. Volgens de Spaanse grondwet is een dergelijke volksraadpleging over de territoriale integriteit van Spanje niet toegestaan zonder toestemming van de centrale overheid. Het Constitutionele Hof van Spanje schortte het referendum op en verklaarde het op 7 september 2017 ongrondwettelijk. De Catalaanse regering en sommige lokale besturen beschouwden dat oordeel als niet bindend voor hun plannen; ongeveer 750 van de 948 gemeenten in Catalonië verklaarden zich bereid medewerking te verlenen aan de organisatie van het referendum. Dit conflict droeg bij aan de Spaanse grondwettelijke crisis van 2017.

Het verloop op 1 oktober 2017

Op de dag van het referendum probeerden Spaanse veiligheidsdiensten stembureaus te sluiten en materiaal in beslag te nemen. Dit leidde op meerdere plaatsen tot confrontaties tussen politie en burgers. Volgens de Catalaanse gezondheidsdiensten waren er naar schatting meer dan duizend gewonden; volgens Spaanse autoriteiten waren er minder, maar er was duidelijk sprake van harde optredens en beeldmateriaal van geweld ging internationaal rond. Veel stembureaus waren gesloten of ontoegankelijk, en de organisatie verliep niet volgens de standaardprocedures die bij internationale volksraadplegingen gebruikelijk zijn.

Uitslag en opkomst

De Catalaanse regering publiceerde een resultaat waarbij een groot deel van de uitgebrachte stemmen voor onafhankelijkheid zou zijn: ongeveer 2 miljoen ja-stemmen versus enkele tienduizenden nee-stemmen, met een opkomst rond de 43%. Deze cijfers zijn omstreden: de opkomst was lager dan bij reguliere verkiezingen en de boycot door unionistische partijen, de sluiting van vele stembureaus en de onregelmatigheden maakten het referendum voor veel politieke en juridische actoren niet representatief of bindend.

Nasleep en politieke crisis

• De Spaanse regering weigerde het referendum te erkennen en startte juridische stappen tegen de Catalaanse leiders. In de weken na 1 oktober escaleerde de situatie politiek.
• Op 27 oktober 2017 verklaarde het Catalaanse parlement onder leiding van sommige separatistische partijen de onafhankelijkheid van Catalonië. Als reactie vaardigde de Spaanse Senaat het uitzonderingsartikel 155 van de grondwet uit, waardoor de centrale regering de Catalaanse autonomie tijdelijk opschortte, de regionale regering ontsloeg en nieuwe regionale verkiezingen uitschreef.
• Verschillende Catalaanse politici en activisten werden aangeklaagd en sommigen gearresteerd; anderen, waaronder voormalig president Carles Puigdemont, gingen in ballingschap. In 2019 leidde een rechtszaak tot veroordelingen van meerdere leiders van de onafhankelijkheidsbeweging tot gevangenisstraffen voor misdrijven als opstand/seditie en verduistering van publieke middelen. Straffen liepen op tot meerdere jaren gevangenisstraf.
• De crisis leidde tot langdurige politieke polarisatie binnen Catalonië en Spanje. Nieuwe verkiezingen en onderhandelingen veranderden het politieke landschap, maar de fundamentele meningsverschillen over autonomie en onafhankelijkheid bleven bestaan.

Internationale reacties en gevolgen

De meeste buitenlandse regeringen en de Europese Unie beschouwden het conflict als een interne zaak van Spanje en erkenden de onafhankelijkheidsverklaring niet. Er was weinig internationale steun voor afscheiding. Op langere termijn vergrootte de crisis de aandacht voor regionale autonomie, grondwettelijke grenzen en de vraag hoe secessionistische bewegingen democratisch en legaal behandeld moeten worden binnen bestaande staten.

Samengevat: het referendum van 2017 was een belangrijk keerpunt in de moderne geschiedenis van Catalonië en Spanje. Het leidde tot juridische procedures, politieke onrust, internationale aandacht en blijvende verdeeldheid over de vraag of en op welke manier Catalonië een onafhankelijke staat zou moeten worden.

Zoek op letter