John Davison Rockefeller (8 juli 1839 - 23 mei 1937) was een Amerikaans zakenman en industrieel. Hij leidde de oliemaatschappij Standard Oil, die aan het eind van de 19e en het begin van de 20e eeuw een dominante positie verwierf in de Amerikaanse olie-industrie. Rockefeller wordt vaak genoemd als de eerste miljardair ter wereld en wordt beschouwd als de rijkste man in de Amerikaanse geschiedenis en een van de rijkste personen ooit.
Vroege leven en begin van zijn carrière
Rockefeller werd geboren in Richford, New York, en groeide op in een gezin dat later naar Cleveland, Ohio verhuisde. Als jonge man werkte hij als boekhouder en ging hij zich vanaf het begin van de jaren 1860 bezighouden met de oliehandel en olieraffinage. In 1863 begon hij zijn eerste eigen raffinaderijactiviteiten en in 1870 richtte hij formeel Standard Oil of Ohio op, in samenwerking met een aantal zakenpartners.
Standard Oil: strategieën en controverse
Onder Rockefeller ontwikkelde Standard Oil snelle en efficiënte productiemethoden en logistieke netwerken. De onderneming gebruikte zowel horizontale integratie (het overnemen van concurrenten) als verticale integratie (controle over transport, opslag en distributie) om kosten te drukken en marktaandeel te vergroten. Standard Oil onderhandelde gunstige voorwaarden met spoorwegmaatschappijen, wat het bedrijf een belangrijke concurrentievoordeel gaf. Kritieken richtten zich op de harde handelspraktijken, geheime kortingen, en het gebruik van truststructuren om concurrentie te beperken.
De praktijken van Standard Oil leidden tot felle publieke en politieke tegenstand. In 1904 publiceerde journaliste Ida Tarbell een scherpe reconstructie van de bedrijfspraktijken van Standard Oil, wat mede bijdroeg aan het groeiende antitrustsentiment. In 1911 oordeelde het Hooggerechtshof van de Verenigde Staten dat Standard Oil de Sherman Antitrust Act had geschonden en beval de opsplitsing van het bedrijf in meerdere onafhankelijke onderdelen (uiteindelijk ongeveer 34 bedrijven). Veel van die afsplitsingen ontwikkelden zich later tot bekende oliebedrijven zoals Exxon, Mobil en Chevron; sommige van die onderdelen zijn in latere decennia weer samengevoegd (bijvoorbeeld ExxonMobil).
Filantropie en publieke projecten
Rockefeller gebruikte een groot deel van zijn vermogen voor filantropie. Hij richtte en financierde tal van instellingen, waaronder de Universiteit van Chicago (gesticht 1890), het Rockefeller Institute for Medical Research (1901, later Rockefeller University) en de Rockefeller Foundation (1913). Zijn giften gingen vooral naar onderwijs, volksgezondheid en wetenschappelijk onderzoek: hij financierde onder meer campagnes tegen parasitaire ziekten, investeringen in medische research en de ontwikkeling van openbare gezondheidsinstellingen wereldwijd.
Daarnaast schonk hij grond aan de stad New York voor het terrein waarop later het Algemene Vergaderingsgebouw van de Verenigde Naties zou komen. In totaal schonk Rockefeller tijdens zijn leven honderden miljoenen dollars; sommige schattingen noemen een totaal van meer dan $500 miljoen aan giften in zijn leven. Omgezet naar huidige waarden lopen de schattingen uiteen, en sommige bronnen plaatsen zijn vermogen in huidige dollars op bedragen die oplopen tot meer dan een half biljoen dollar.
Persoonlijk leven, overtuigingen en nalatenschap
Rockefeller was een praktiserend baptist en stond bekend om zijn sobere leefstijl en sterke plichtsgevoel ten aanzien van sparen en zakendoen. Hij trouwde met Laura Celestia "Cettie" Spelman in 1864; samen kregen zij meerdere kinderen, onder wie John D. Rockefeller Jr., die het filantropische werk van zijn vader voortzette en zelf belangrijke projecten zoals Rockefeller Center ondersteunde.
Zijn nalatenschap is dubbelzinnig: enerzijds wordt hij geprezen om zijn bijdrage aan medische wetenschap, onderwijs en openbare gezondheid; anderzijds blijft hij een controversiële figuur vanwege de zakelijke methoden die werden gebruikt om marktdominantie te verkrijgen en vanwege de sociale gevolgen daarvan. De juridische strijd rond Standard Oil droeg aanzienlijk bij aan de ontwikkeling van antitrustrecht in de Verenigde Staten.
Rockefeller overleed op 23 mei 1937 in Ormond Beach, Florida, aan arteriosclerose, op 97-jarige leeftijd. Zijn nalatenschap leeft voort in de instellingen die hij oprichtte, in de door hem gesponsorde wetenschappelijke en medische vooruitgang, en in de bedrijven die uit Standard Oil zijn voortgekomen.
