Referendum over de onafhankelijkheid van Québec (20 mei 1980)

Québec, een provincie in de Canadese Confederatie sinds haar oprichting in 1867, is altijd de enige provincie geweest waar de meest gesproken taal Frans is. Québec is historisch gezien ook sterk verbonden met de Franse cultuur en de katholieke kerk, die als de nationale kerk werd beschouwd toen de Franse kolonisten zich begonnen te vestigen in wat later Québec zou worden. Veel Quebecois hechten veel waarde aan hun Franse identiteit en cultuur. In het begin van de jaren zestig maakte Québec een stille revolutie door, waarbij politici de rol van de kerk scheidden van de rol van overheidsorganisaties in een proces dat secularisatie werd genoemd. In deze periode begonnen politieke groeperingen in de provincie zich te identificeren als federalisten (die deel wilden uitmaken van een verenigd Canada) en soevereigntisten (die wilden dat Québec een soevereine natiestaat werd, los van Canada).

Een prominente voorstander van soevereiniteit was René Lévesque, die samen met gelijkgezinde separatisten de Parti Québécois (PQ) hielp oprichten. De PQ stelde "soevereiniteitsassociatie" voor, een voorstel voor Quebec om een soevereine natiestaat te zijn en tegelijkertijd een economisch partnerschap met Canada te delen. De PQ was oorspronkelijk van plan de onafhankelijkheid uit te roepen bij de vorming van de regering, zonder daarover in Québec te stemmen. In plaats daarvan koos het PQ voor een referendum, zodat de internationale gemeenschap hen eerder zou accepteren als een werkelijk onafhankelijke natie.

De PQ won de verkiezingen van 1976 en versloeg de regerende Liberalen van Quebec. Het campagneplatform van het PQ bevatte een belofte om tijdens hun eerste termijn een referendum te houden over soevereiniteitsvorming. In de regering voerde het PQ een aantal volkshervormingen door om langdurige problemen in de provincie aan te pakken, waaronder francofone nationalistische wetten zoals Bill 101, die het Frans als officiële taal van de provincie versterkte.

De overtuigingen van de PQ stonden haaks op die van de federale liberale regering van Pierre Elliot Trudeau, die het niet eens was met de soevereiniteit van Québec. In plaats daarvan drong Trudeau er bij de Quebecers op aan om te streven naar mondigheid op federaal niveau door middel van hervormingen die voorzagen in tweetaligheid en bescherming van individuele rechten. Trudeau werd beschouwd als zo'n grote tegenstander van de soevereiniteit van Quebec dat Lévesque weigerde een referendum uit te schrijven zolang Trudeau premier was.

De progressieve conservatieven onder leiding van Joe Clark wonnen een minderheidsregering bij de federale verkiezingen van 22 mei 1979. De minderheidsregering van Clark maakte er een punt van de federale regering niet bij het referendum te betrekken en liet de taak van het vertegenwoordigen van de federalistische stemmen over aan Claude Ryan, de nieuwe leider van de Liberale Partij van Quebec.

Op 21 juni 1979 kondigde Lévesque aan dat het beloofde referendum in het voorjaar van 1980 zou worden gehouden en dat de vraag op het stembiljet vóór Kerstmis bekend zou worden gemaakt.

Op 1 november 1979 maakte de regering van Quebec haar grondwetsvoorstel bekend in een witboek met de titel Québec-Canada: A New Deal. Het voorstel van de regering van Québec voor een nieuw partnerschap tussen gelijken: Soevereiniteit-Vereniging.

Op 11 december 1979 deed zich in Ottawa een dramatische verandering voor toen de regering Clark onverwacht een motie van vertrouwen in een begrotingswet verloor, waardoor federale verkiezingen werden afgedwongen. Drie dagen later kondigde Trudeau zijn terugkeer als leider van de Liberalen aan. Opiniepeilingen wezen uit dat Clark ruimschoots verloor.

De formulering van de referendumvraag was onderwerp van discussie tussen de leden van de Parti Québécois. Sommigen gaven de voorkeur aan een eenvoudige formulering die erop gericht was Quebec soeverein te laten worden van Canada. Lévesque realiseerde zich dat soevereiniteit-associatie onderhandelingen met de regering van Canada zou vereisen. Lévesque besloot dat de vraag zo zou worden geformuleerd dat de regering van Quebec de macht zou krijgen om met de regering van Canada te onderhandelen, en dat als het referendum zou worden aangenomen, er een tweede referendum zou worden gehouden nadat er een overeenkomst met de Canadese regering was gesloten, zodat de Quebecianen de overeenkomst konden goedkeuren of ertegen konden stemmen. Hij dacht ook dat de veiligheid van een tweede referendum de kiezers zou overhalen om "ja" te stemmen.

Er ontstond een belangrijk debat over de vraag of een "vraag" uit hoofde van de Referendum Act meer dan één zin mocht hebben: het uiteindelijke compromis was het gebruik van puntkomma's.

De vraag die op 20 december 1979 werd aangekondigd was:

"De regering van Quebec heeft haar voorstel bekendgemaakt om met de rest van Canada te onderhandelen over een nieuwe overeenkomst, gebaseerd op de gelijkheid der naties; deze overeenkomst zou Quebec in staat stellen de exclusieve bevoegdheid te verwerven om zijn wetten te maken, zijn belastingen te heffen en betrekkingen met het buitenland aan te knopen - met andere woorden, soevereiniteit - en tegelijkertijd met Canada een economische associatie in stand te houden, met inbegrip van een gemeenschappelijke munt; elke wijziging van de politieke status die uit deze onderhandelingen voortvloeit, zal slechts ten uitvoer worden gelegd na goedkeuring door de bevolking via een nieuw referendum; geeft u de regering van Quebec onder deze voorwaarden het mandaat om te onderhandelen over de voorgestelde overeenkomst tussen Quebec en Canada?"

Lévesque merkte op dat het omslachtig was, maar verklaarde dat het transparant was en gemakkelijk kon worden begrepen.

Op 18 februari 1980 behaalden de federale Liberalen een meerderheid in het Lagerhuis en keerde Trudeau terug als premier. Trudeau kondigde Jean Chrétien aan als verantwoordelijke voor de federale reactie op het referendum.

De televisie was onlangs geïntroduceerd in de Nationale Assemblee van Quebec, en het wetgevend debat over de referendumkwestie was gepland voor prime time live uitzending op 4 maart 1980. Het debat duurde twee weken, en het resultaat was een succes voor het PQ en een ramp voor de provinciale liberalen. Het PQ kabinet, gecoördineerd door House Leader Claude Charron, gaf gedetailleerde schetsen van hun dossiers en de voordelen die soevereiniteit hen volgens hen zou opleveren. De liberalen hadden er geen rekening mee gehouden dat het televisiepubliek hun snelle en beschimpende replieken over de referendumkwestie als weinig substantieel zou beschouwen in vergelijking met de lange en gedetailleerde toespraken van de PQ-leden. Het leek de liberalen aan voorbereiding te ontbreken en Ryan, zich niet bewust van de televisiecamera's, werd een paar keer geeuwend betrapt tijdens liberale interventies.

Uit opiniepeilingen die na de debatten werden vrijgegeven, bleek dat de ja- en nee-kant ongeveer gelijk waren, met een meerderheid van de Franstalige kiezers voor de ja-kant.

Minder nuttig voor de Ja-campagne was een toespraak van de voormalige televisiepresentatrice Lise Payette voor een comité in Montreal, waar zij de spot dreef met wat zij beschouwde als de zelfgenoegzaamheid van de Nee-kant door zich iemand voor te stellen die van plan was Nee te stemmen als een Yvette - een volgzaam schoolmeisje uit de schoolboeken van voor de "Stille Revolutie". Payette gebruikte dit ook als een algemeen thema in de wetgevende macht. Payette verklaarde dat Ryan een Québec vol "Yvettes" wilde en dat zijn vrouw, Madeline Ryan, een Yvette was. Lise Bissonnette, een populaire journaliste, reageerde op Payette's persoonlijke aanval met een sarcastisch opiniestuk waarin ze Payette's televisiecarrière vergeleek met de prestaties van Mme Ryan in de publieke en private sector.

Payette verontschuldigde zich tijdens het wetgevingsdebat, maar de opmerking en het hoofdartikel brachten een beweging op gang. Op 30 maart hield een groep van 1.700 vrouwen, waaronder Madeline Ryan, de brunch des Yvettes in het Château Frontenac in Quebec City. De beweging groeide tot een bijeenkomst op het Montreal Forum op 7 april, waar 14.000 vrouwen de uitspraken van de minister over vrouwen aan de kaak stelden en hun steun betuigden aan de "Nee"-kant.

Op 15 april kondigde Lévesque voor de Nationale Vergadering aan dat het referendum op 20 mei 1980 zou plaatsvinden. Dezelfde dag, bij de opening van het Lagerhuis, kondigde Trudeau aan dat de regering van Canada in geen geval zou onderhandelen over een soevereiniteitsvereniging, omdat hij de vraag te vaag vond en het gezag van de Canadese regering te onzeker om dat te doen. Hij verklaarde ook dat de vraag te vaag was om Lévesque en het PQ een mandaat te geven om de onafhankelijkheid uit te roepen, waardoor elk resultaat van een "ja"-stem onmogelijk zou zijn; daartegenover stelde hij dat een "nee"-stem zou leiden tot constitutionele veranderingen. Zijn standpunt werd gesteund door Clark en de nationale NDP-leider Ed Broadbent.

De "Ja"-campagne was in het beginstadium bescheiden van opzet. Zij was gericht op het verkrijgen van een breed draagvlak voor de soevereiniteitsvereniging door middel van gespecialiseerde "regroupments" die speciale certificaten zouden krijgen tijdens ceremonies onder leiding van Lévesque en andere kabinetsministers. De regroupments werden gezien als een poging om brede steun voor de beweging te betuigen en gesprekken op gang te brengen op grondniveau, maar de poging om ze op te richten in sommige zwaar federalistische beroepsgroepen, zoals advocaten, lokte een hevig verzet uit.

De "Nee"-campagne, geleid door Ryan, werd gevoerd als een traditionele verkiezingscampagne, waarbij Ryan overdag campagne voerde en toespraken hield in plaatselijke hockeystadions op het platteland van Quebec.

Controversieel was dat de Canadese regering uit eigen beweging betrokken raakte bij het referendum, ondanks de bepalingen van de provinciale Referendumwet, die alle campagnevoering strikt beperkten tot de aangewezen "Ja" en "Nee" comités met vastgestelde budgetten. Canadese regeringspolitici traden op, gecoördineerd door minister van Justitie Jean Chrétien en Marc Lalonde, voornamelijk speculerend op de economische onzekerheid die een "Ja"-stem zou kunnen brengen. Chrétien betoogde dat het prominente PQ-lid Claude Morin Canada's olie- en nationale gasprijs zou opofferen om in een Cadillac van ambassadeurs te rijden. Lalonde betoogde dat de ouderdomspensioenen rechtstreeks bedreigd werden door een "Ja"-stem. Hoewel hij aanvankelijk terughoudend was, begon Ryan de hulp van de Canadese regering te aanvaarden en te verwelkomen, en bleef hij in heel Quebec spreken.

Het referendum leidde tot een ongehoorde politieke mobilisatie, en de campagne werd gezien als een traumatische gebeurtenis in Quebec, omdat de harde keuze tussen "Ja" en "Nee" de nationalistische consensus verbrijzelde die sinds de stille revolutie had bestaan.

Trudeau bij Paul Sauvé Arena

Op 14 mei, zes dagen voor de stemming, maakte Trudeau zijn laatste optreden in een afgeladen Paul Sauvé Arena, waar de PQ in 1976 hun overwinning hadden gevierd. Trudeau viel de "Ja"-campagne aan omdat ze geen duidelijke vraag had gesteld, en verklaarde dat een "Ja"-stem een doodlopende weg was, aangezien de rest van Canada niet gebonden was aan de vraag en dat deze te vaag was om onafhankelijkheid na te streven als onderhandelingen werden geweigerd.

Trudeau verklaarde vervolgens dat hij een "nee" zou opvatten als een mandaat om het federalisme te vernieuwen en de grondwet te wijzigen, waarbij hij de zetels van zijn parlementsleden op het spel zette als hij zich niet aan deze belofte zou houden. Namens zijn parlementsleden richtte Trudeau zich tot de Canadezen buiten Quebec en daagde hij het Engelse Canada uit dat er verandering zou moeten komen en dat het referendum niet mocht worden geïnterpreteerd als een bekrachtiging van de status quo.

Hierna sloeg Trudeau een emotionele toon aan, waarbij hij zich beriep op een opmerking van Lévesque dagen eerder dat hij zich tijdens de campagne van zijn "Elliott"-kant liet zien. Trudeau vertelde over zijn ouders, die beiden veel voorouders in Quebec hadden, en merkte op dat zijn volledige naam zowel een Québécois- als een Canadese naam was. Trudeau begon toen met een opsomming van leden van de Parti Québécois die Ierse of Engelse achternamen hadden. Deze riposte bracht het publiek in rep en roer en Trudeau verliet de zaal onder gezang van "Elliott".

De toespraak, die Morin ertoe bracht zich af te vragen of hij van gedachten was veranderd, werd gezien als de doodsteek voor het "Ja"-kamp, ondanks pogingen van Lévesque om Trudeau's woorden in twijfel te trekken.

Na de ruime nederlaag sprak een zichtbaar geëmotioneerde Lévesque zijn aanhangers toe, van wie velen op het scherm in tranen uitbarstten over het resultaat. Lévesque begon zijn toespraak met de woorden: "Beste vrienden, als ik u goed begrijp, zegt u: tot de volgende keer. In de toespraak noemde hij de betrokkenheid van de Canadese regering bij de campagne "schandalig immoreel" en benadrukte hij dat de uitslag geaccepteerd moest worden en dat het nu de verantwoordelijkheid van de Canadese regering was om te zorgen voor de grondwetswijzigingen die Trudeau had beloofd. Lévesque eindigde met het publiek te vragen "Gens du Pays" voor hem te zingen, aangezien hij geen stem meer over had.

De toespraak van Claude Ryan was later op de avond. Nadat hij geweigerd had Jean Chrétien de microfoon te laten gebruiken om de aanwezigen toe te spreken, eiste hij dat er verkiezingen zouden worden uitgeschreven en gaf hij een opsomming van alle kiesdistricten die voor het "Nee" hadden gestemd. De toespraak werd algemeen gezien als hard en ongevoelig, vooral na de emotionele scènes in de menigte tijdens Lévesque's toespraak. Trudeau sprak het land daarna toe op een meer verzoenende toon en benadrukte de behoefte aan eenheid na de gekwetste gevoelens en gespannen vriendschappen die door het referendum waren ontstaan. De volgende ochtend kreeg Chrétien de opdracht om een provinciale consensus tot stand te brengen.

Maximumbedrag toegestaan door referendumwet: $ 2.122.257 ($ 0,50/stemmer x 4.244.514 stemmers)

"Nee" Comité:

• Overheidssubsidie ($0,25/kiezer): $1.061.128,50
• Bedrag ontvangen door politieke partijen: $987.754,04
• Bijdragen van kiezers: $11.572,60
• Totaal fonds: $2.060.455,11
• Totaal vastgelegde en kwijtgescholden uitgaven: $2.060.455,00

"Ja" Comité:

• Overheidssubsidie ($0,25/kiezer): $1.061.128,50
• Bedrag ontvangen door politieke partijen: $683.000,00
• Bijdragen van kiezers: $305.118,05
• Totaal fonds: $2.049.246,55
• Totaal vastgelegde en kwijtgescholden uitgaven: $2.047.834,00

Na het referendum gaf Trudeau gevolg aan zijn belofte door de provinciale premiers bijeen te roepen voor een eerste ministersconferentie. De bijeenkomst leek in een impasse te geraken, en Lévesque verraste waarnemers door zich aan te sluiten bij de dissidente premiers, die zijn decentralistische standpunten warm onthaalden. Geconfronteerd met een gebrek aan medewerking van de premiers kondigde Trudeau vervolgens zijn voornemen aan om eenzijdig de grondwet van het Verenigd Koninkrijk te patrioteren en een handvest van rechten en een grondwetswijzigingsformule via een nationaal referendum te laten goedkeuren.

Intussen waren er provinciale verkiezingen in Quebec. Ondanks een korte malaise na het referendum versloeg het PQ gemakkelijk de Liberalen van Ryan in de provinciale verkiezingen van 1981, waarbij het zowel campagne voerde over zijn staat van dienst als tegen de voornemens van Trudeau. De PQ beloofde met name niet een tweede referendum te houden.

Wat Trudeau's plannen betreft om de grondwet eenzijdig te patrioteren en te wijzigen, stemde de pas herkozen Lévesque, die aanvankelijk had gepleit voor de opneming van een veto van Quebec in de nieuwe grondwet, met acht andere premiers (de Bende van Acht) in met een voorstel dat Quebec geen veto zou toestaan, maar wel een "opting out" van bepaalde federale inspanningen met compensatie zou toestaan.

De federale regering, die nog steeds unilateraal wilde optreden, vroeg het Hooggerechtshof van Canada om een advies over de vraag of zij daartoe wettelijk gerechtigd was. Het Hooggerechtshof oordeelde dat alle grondwetswijzigingen, met inbegrip van patriottatie van de grondwet, naar de letter van de wet eenzijdig konden worden doorgevoerd, maar dat bij niet-bindende conventie "een aanzienlijke mate van provinciale instemming vereist was".

De beslissing van het Hooggerechtshof leidde tot een laatste ontmoeting tussen de eerste ministers. Lévesque liet de Bende van Acht in de steek en koos ervoor zich bij Trudeau aan te sluiten en te pleiten voor onmiddellijke patriottatie met de belofte van een toekomstig referendum over de andere zaken. De andere premiers, die niet graag gezien wilden worden als tegenstanders van het handvest van rechten dat in Trudeau's voorstel tot grondwetswijziging was opgenomen, formuleerden met Jean Chrétien een compromisvoorstel dat voor de Canadese regering aanvaardbaar was. Het compromis kwam er tijdens de Kitchen Meeting, die plaatsvond nadat Lévesque voor de avond vertrokken was. In Québec wordt die avond wel eens de "Nacht van de lange messen" genoemd.

Als gevolg van het compromis tussen de premiers (behalve Lévesque) en de federale regering heeft de regering de Canadese grondwet opgenomen in de Constitution Act van 1982, zonder steun van Lévesque of de Nationale Vergadering van Quebec. Het resultaat was een verpletterende nederlaag voor de PQ, vooral na het verlies van de regering van Québec in de zaak van het Quebec Veto Reference. De Nationale Vergadering van Quebec verloor onder Lévesque en de PQ aan macht in vergelijking met haar positie in 1976.

Het historische debat zou zich toespitsen op de vraag of Trudeau's pleidooi en instemming met patriottisme in overeenstemming of in strijd waren met de verbintenissen die hij tijdens zijn toespraak in de Paul Sauvé Arena was aangegaan. Trudeau verdedigde zijn optreden door te stellen dat hij zich had gehouden aan zijn belofte om een nieuwe grondwet af te leveren die volledig binnen Canada zou blijven en een verankerd Handvest van Rechten. Quebec-nationalisten stellen dat dit een te letterlijke opvatting van zijn woorden is en dat Trudeau, in de context van een Québécois-publiek, had beloofd dat Quebec een status zou krijgen in overeenstemming met een gedecentraliseerde opvatting van federalisme, of dat zijn parlementsleden zouden aftreden.

In 1984 leidde Brian Mulroney de Progressieve Conservatieven naar een nationale overwinning, nadat hij tijdens de campagne had toegezegd een manier te zullen vinden om tegemoet te komen aan de bezwaren van Quebec tegen de grondwet. Lévesque beloofde het risico te nemen om te proberen met Mulroney tot een akkoord te komen. Dit leidde tot een scheuring in de PQ en vervolgens tot het vertrek van Lévesque uit de politiek in 1985. Na de nederlaag van de PQ door de liberalen van Robert Bourassa, begon de regering Mulroney onderhandelingen met Quebec om een akkoord te vinden dat voor alle provincies aanvaardbaar zou zijn. Het Meech Lake Akkoord van 1987 en het Akkoord van Charlottetown van 1992 mislukten, ondanks de unanieme instemming van de provinciale premiers, beide op dramatische wijze in het openbaar, waardoor de soevereiniteitsbeweging nieuw leven werd ingeblazen.

De PQ kwam in 1994 opnieuw aan de macht onder leiding van de separatistische hardliners en voormalig minister van Financiën Jacques Parizeau. Parizeau riep in 1995 een tweede soevereiniteitsreferendum uit, waarin een meer directe vraag werd gesteld. Dat referendum mislukte met een marge van minder dan 0,6%.