Hendrik Antoon Lorentz (1853–1928) — Nederlandse natuurkundige, Nobelprijs 1902

Hendrik A. Lorentz — Nederlandse natuurkundige, Nobelprijs 1902 voor het Zeeman-effect; ontwikkelde transformaties die Einstein beïnvloedden. Pionier in elektromagnetisme en relativiteit.

Hendrik Antoon Lorentz (18 juli 1853 - 4 februari 1928) was een Nederlands natuurkundige. In 1902 kreeg hij samen met Pieter Zeeman de Nobelprijs voor natuurkunde voor de ontdekking en theoretische verklaring van het Zeeman-effect. Ook leidde hij de transformatievergelijkingen af die later door Albert Einstein werden gebruikt om ruimte en tijd te beschrijven.

Leven en loopbaan

Lorentz werd geboren in Arnhem en groeide uit tot een van de belangrijkste theoretische natuurkundigen van zijn tijd. Hij was lange tijd verbonden aan de Universiteit van Leiden, waar hij een invloedrijke leerstoel bekleedde en een actieve rol speelde in het opbouwen van de theoretische natuurkunde als zelfstandige discipline in Nederland. Hij was bekend als docent en als wetenschappelijk leider; veel jongere onderzoekers uit binnen- en buitenland wisten hem te vinden voor advies en samenwerking.

Belangrijkste wetenschappelijke bijdragen

De naam Lorentz is verbonden aan meerdere kernideeën in de klassieke elektromagnetisme en de vroeg-moderne natuurkunde. Belangrijke bijdragen zijn onder meer:

• De Lorentz-kracht — de formule voor de kracht op een bewegende geladen deeltje in een elektrisch en magnetisch veld (vaak weergegeven als F = q(E + v × B));
• De electronentheorie — een uitgebreid theoretisch raamwerk waarin elektromagnetische verschijnselen worden verklaard vanuit geladen deeltjes (elektronen) en hun interacties;
• De Lorentz-transformaties en het begrip lokale tijd — wiskundige transformaties die de coördinaten tussen bewegende systemen verbinden en die later een centrale rol kregen in Einsteins speciale relativiteitstheorie;
• Uitleg van het Zeeman-effect — Lorentz gaf de theoretische verklaring voor het verschuiven en splijten van spectrale lijnen in een magnetisch veld, een resultaat dat samen met de experimentele ontdekkingen van Zeeman leidde tot de Nobelprijs van 1902.

Invloed op de natuurkunde

Lorentz' werk vormde een brug tussen klassieke elektromagnetisme en de nieuwe relativistische opvattingen aan het begin van de 20e eeuw. Zijn mathematische behandeling van elektromagnetische verschijnselen en zijn invoering van concepten als lokale tijd en lengtecontractie droegen direct bij aan de vorming van de speciale relativiteitstheorie. Tal van latere theoretici — waaronder Albert Einstein — erkenden de fundamentele betekenis van Lorentz' inzichten.

Nalatenschap en eerbetoon

Naast de Nobelprijs ontving Lorentz talrijke onderscheidingen en was hij lid van verschillende wetenschappelijke genootschappen. Zijn naam leeft voort in termen als Lorentz-kracht, Lorentz-transformatie en in verschillende onderscheidingen en prijzen die aan zijn naam zijn gewijd. Zijn werk blijft een hoeksteen in de geschiedenis van de elektromagnetisme en de theoretische natuurkunde.

Persoonlijk en laatste jaren

Lorentz stond bekend als een bedachtzame, precieze en terughoudende wetenschapper die zowel fundamentele theorieën opbouwde als jong talent stimuleerde. Hij overleed op 4 februari 1928; zijn wetenschappelijke nalatenschap blijft doorslaggevend voor begrip van elektromagnetische verschijnselen en de ontwikkeling van moderne natuurkunde.

Biografie

Vroeg leven

Hendrik Lorentz werd geboren in Arnhem, Gelderland (Nederland), als zoon van Gerrit Frederik Lorentz (1822-1893). In 1862, na de dood van zijn moeder, trouwde zijn vader met Luberta Hupkes.

Carrière

Lorentz en speciale relativiteit

In 1905 zou Einstein veel van de concepten gebruiken om zijn paper te schrijven, getiteld "On the Electrodynamics of Moving Bodies", tegenwoordig bekend als de speciale relativiteitstheorie. Omdat Lorentz de basis legde voor het werk van Einstein, werd deze theorie oorspronkelijk de Lorentz-Einstein theorie genoemd.

Lorentz en algemene relativiteit

Lorentz was een van de weinige wetenschappers die Einsteins zoektocht naar algemene relativiteit vanaf het begin steunde - hij schreef verschillende onderzoekspapers en discussieerde persoonlijk en per brief met Einstein. Zo probeerde hij Einsteins formalisme te combineren met Hamiltons principe (1915).

Dood

In januari 1928 werd Lorentz ernstig ziek en overleed kort daarna op 4 februari.

 
Albert Einstein en Hendrik Antoon Lorentz, gefotografeerd door Ehrenfest voor zijn huis in Leiden in 1921.  

Zoek op letter