Hendrik IV (1050–1106): Keizer van het Heilige Roomse Rijk, Investituurstrijd
Ontdek Hendrik IV (1050–1106): Salische keizer van het Heilige Roomse Rijk, zijn rol in de Investituurstrijd, intriges, afzetting en blijvende invloed op middeleeuwse machtspolitiek.
Hendrik IV (1050-1106) was koning van Duitsland vanaf 1056 en keizer van het Heilige Roomse Rijk vanaf 1084, tot hij werd gedwongen af te treden in 1105. Hij was de derde keizer van de Salische dynastie en een van de meest interessante en belangrijke figuren van de elfde eeuw. Zijn heerschappij werd gekenmerkt door de Investituurstrijd met het pausdom en verschillende burgeroorlogen met troonpretendenten in Italië en Duitsland.
Vroege leven en aangetreden koningschap
Hendrik IV erfde de koningsscepter als kind; na de dood van zijn vader keizer Hendrik III werd hij in 1056 tot koning van Duitsland gekroond en stond hij in zijn jeugd onder regentschap, met name van zijn moeder Agnes van Poitou. Als jonge vorst kreeg hij te maken met opstanden van vorsten en provincies die hun eigen macht wilden uitbreiden, meest opvallend de langdurige opstanden in Saksen in de jaren 1070. Deze interne onrust legde de fragiliteit van de centrale vorstelijke macht in het rijk bloot en dwong Hendrik tot langdurig militair en diplomatiek ingrijpen.
De Investituurstrijd en Canossa
De Investituurstrijd was het centrale conflict van Hendriks regering: het ging om de vraag wie het recht had om bisschoppen en abten te benoemen — de keizer of de paus. De strijd escaleerde onder paus Gregorius VII (Hildebrand). In 1076 riep een confrontatie tussen Hendrik en Gregorius een diepe crisis teweeg: Hendrik liet zich in een rijksvergadering uit over de paus en Gregorius reageerde met excommunicatie.
Het beroemdste moment uit deze fase is de tocht naar Canossa (1077), waarbij Hendrik, gemotiveerd door zijn politieke isolement en de dreiging van afzetting door Duitse vorsten, naar het kasteel van de paus in Noord‑Italië trok om zijn vergeving te vragen. De symbolische acte van schuldbetoon en verzoening — vaak vereenvoudigd tot “de voettocht naar Canossa” — maakte Hendrik duidelijk kwetsbaar, maar het herstel van pauselijke gunst was tijdelijk: de kerkhervormers en vorsten bleven elkaar bestrijden.
Oorlogen en keizerskroning
De investituurcrisis leidde tot parallelle koninklijke verkiezingen en meerdere civiele oorlogen. Duitse vorsten kozen in verschillende periodes rivalen (zoals Rudolf van Rheinfelden), wat leidde tot jaren van interne strijd. Hendrik kon zich militaristisch herstellen en in 1080 liet hij een tegenpaus, Clemens III, uitroepen. Met de steun van die tegenpaus trok hij naar Italië en werd hij in 1084 tot keizer gekroond — een kroon die politiek omstreden en voor een deel het gevolg was van de diepe breuk met Gregorius en diens aanhangers.
Laatste jaren, afzetting en dood
De laatste decennia van Hendriks regering werden gekenmerkt door voortdurende spanningen tussen vorst en edelen en door familieruzies. Zijn zoon, de latere Hendrik V, kwam in opstand tegen zijn vader en wist brede delen van het rijk achter zich te krijgen. In 1105 werden Hendrik IV aanzienlijke macht ontnomen en hij werd gedwongen af te treden in 1105; zijn formele troonafstand volgde eind dat jaar. Hij stierf kort daarna in 1106. De interne verdeeldheid rond zijn bewind versnelde het proces waarbij vorstelijke zelfstandigheid in het rijk toenam.
Nalatenschap
- Verzwakking van het koningschap: Hendriks regeringsperiode toonde hoe snel de centrale vorstelijke macht kon verzwakken onder druk van machtige regionale vorsten en bisschoppen.
- Religieuze hervorming en kerkelijke onafhankelijkheid: De investituurstrijd markeerde een langdurige confrontatie tussen wereldlijke en geestelijke macht. Hoewel Hendrik op korte termijn sommige benoemingsrechten handhaafde, leidde de strijd uiteindelijk tot een hernieuwde rol voor het pausdom en beïnvloedde zij de latere regeling van benoemingsrechten, onder meer het Concordaat van Worms (1122).
- Culturele en politieke impact: Het conflict van Hendrik IV illustreert de overgangsperiode in Europa waarin koninklijke, feodale en kerkelijke machten opnieuw werden uitonderhandeld — een proces dat de middeleeuwse politieke structuur en de verhouding kerk‑staat voor lange tijd beïnvloedde.
Hendrik IV blijft een van de meest bestudeerde middeleeuwse vorsten: zijn leven combineert dynastieke tradities, militaire campagnes, dramatische politieke nederlagen en de grote vraagstukken van kerk en staat die centraal stonden in de 11e eeuw.
Biografie
Hendrik was de oudste zoon van keizer Hendrik III, bij zijn tweede vrouw Agnes de Poitou, en werd waarschijnlijk geboren in het koninklijk paleis te Goslar. Toen Hendrik III in 1056 onverwacht overleed, werd de zesjarige Hendrik IV zonder problemen koning. Keizerin Agnes trad op als regentes, en de Duitse paus Victor II werd benoemd tot haar raadsman.
In tegenstelling tot Hendrik III kon Agnes geen invloed uitoefenen op de verkiezing van de nieuwe pausen, Stefanus IX en Nicolaas II. Deze pausen werkten samen met de Noormannen van Zuid-Italië. Maar het eerste grote probleem begon toen Nicolaas invloed opeiste bij de verkiezing van Duitsland.
Investituur controverse
Gregorius VII, een hervormingsgezinde monnik, werd in 1073 tot paus gekozen. Toen begon de controverse tussen de keizer en de paus.
In de hogere rangen van de Duitse geestelijkheid had Gregorius veel vijanden. Koning Hendrik verklaarde daarom dat Gregorius niet langer paus was en dat de Romeinen een nieuwe paus moesten kiezen.[1] Toen Gregorius hiervan hoorde, excommuniceerde hij Hendrik IV, verklaarde dat hij niet langer keizer was en annuleerde de eden die het volk aan koning Hendrik had gezworen.
De excommunicatie van de koning maakte zowel in Duitsland als in Italië een diepe indruk. Dertig jaar eerder had Hendrik III drie pausen afgezet, maar toen Hendrik IV probeerde deze procedure te kopiëren, kreeg hij niet de steun van het volk. De Saksen begonnen een tweede opstand en de anti-royalistische partij groeide in kracht.
Naar Canossa
De situatie werd nu uiterst kritiek voor Hendrik. Het werd duidelijk dat hij tot elke prijs zijn absolutie van Gregorius moest krijgen. Eerst probeerde hij dit door een gezantschap, maar toen Gregorius dit afwees, ging hij persoonlijk naar Italië.
De paus had Rome al verlaten. Hendrik probeerde de paus te dwingen hem absolutie te verlenen door boete voor hem te doen in Canossa, waar Gregorius verbleef. Voor een christen leek het onmogelijk een boeteling de toegang tot de kerk te ontzeggen, en daarom schafte Gregorius het verbod af. Maar er volgde een nieuw conflict omdat Hendrik IV dacht dat het einde van de excommunicatie betekende dat hij weer koning was. Maar Gregorius besliste daar niet over.
Tweede excommunicatie van Henry
De opstandige Duitse edelen maakten gebruik van de excommunicatie van Hendrik om een rivaliserende koning aan te stellen, hertog Rudolph van Zwaben (Forchheim, maart 1077). Aanvankelijk leek Gregorius zich neutraal op te stellen omdat de twee partijen (keizer en opstandelingen) even sterk waren. Maar uiteindelijk besloot hij Rudolph van Zwaben te steunen na diens overwinning bij Flarchheim (27 januari 1080) en kondigde hij de excommunicatie en afzetting van koning Hendrik opnieuw af (7 maart 1080).
Dit werd algemeen als onrechtvaardig ervaren. Toen Rudolph van Zwaben op 16 oktober van datzelfde jaar stierf, begon Hendrik te vechten om koning te worden. In 1081 begon hij het conflict tegen Gregorius in Italië. Gregorius was nu minder machtig geworden, en dertien kardinalen steunden hem niet langer. Rome gaf zich over aan de Duitse koning, en Guibert van Ravenna werd getroond als Clement III (24 maart 1084). Hendrik werd door zijn rivaal tot keizer gekroond, terwijl Gregorius zelf uit Rome moest vluchten in gezelschap van zijn Normandische "vazal", Robert Guiscard.
Huwelijken
Hendriks vrouw Bertha stierf op 27 december 1087. Zij werd ook begraven in de kathedraal van Speyer. Hun kinderen waren:
- Agnes van Duitsland (geboren 1072), trouwde met Frederik I von Staufen, hertog van Zwaben.
- Conrad (12 februari 1074 - 27 juli 1101)
- Adelaide, jong gestorven.
- Henry, stierf in kinderjaren
- Hendrik V, Heilige Roomse Keizer
Stamboom
| Familieleden van Hendrik IV, Heilige Roomse Keizer | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Zoek in de encyclopedie