Paus — betekenis, verkiezing en rol binnen de Katholieke Kerk
Alles over Paus: betekenis, verkiezingsproces, taken en rol binnen de Katholieke Kerk — uitleg, tradities, historische feiten en actuele ontwikkelingen.
Dit artikel gaat over pausen in het algemeen. Voor de huidige paus, zie Paus Franciscus.
De paus is het hoofd van de katholieke kerk en wordt officieel aangeduid als de bisschop van Rome. Politiek gezien is hij ook het staatshoofd van Vaticaanstad. De paus vervult zowel een geestelijke als een bestuurlijke functie: hij leidt de Kerk wereldwijd en vertegenwoordigt daarnaast de soevereine staat Vaticaanstad en de Heilige Stoel in diplomatieke betrekkingen. De huidige Paus is Paus Franciscus.
Betekenis en historische achtergrond
De functie van paus is nauw verbonden met de zogeheten Petrijnse roeping: de katholieke traditie ziet de paus als opvolger van de apostel Petrus, die volgens die traditie de eerste bisschop van Rome was. Daarmee heeft de paus een bijzondere positie binnen het bisschoppelijk ambt en binnen de hiërarchie van de Kerk.
Verkiezing van een paus
Pausen worden gekozen door de kardinalen in een samenkomst die conclave heet. Alleen kardinalen die de leeftijd van 80 jaar nog niet hebben bereikt zijn kiesgerechtigd. Tijdens een conclave worden de kardinalen afgesloten van de buitenwereld en stemmen zij in het geheim, meestal in de Sixtijnse Kapel. Een kandidaat moet een tweederdemeerderheid van de stemmen krijgen om gekozen te worden, tenzij de regels voor de verkiezing worden aangepast door de kardinalen zelf.
Na de verkiezing kiest de nieuwe paus een regeernaam. De aankondiging van de keuze aan het publiek gebeurt met de traditionele frase Habemus Papam, waarna de nieuwe paus zich aan de menigte presenteert. Traditioneel worden rooksignalen (zwarte rook bij geen keuze, witte rook bij een gekozen paus) en de klanken van de kerkklokken gebruikt om het resultaat te melden.
Ambtstermijn en ontslag
Eens gekozen, bekleedt de paus zijn ambt normaliter tot zijn overlijden. Ontslag is uitzonderlijk maar mogelijk: in de recente geschiedenis nam paus Benedictus XVI in 2013 ontslag — de eerste paus in ongeveer 500 jaar die dat deed. Historisch zijn er ook andere gevallen van aftreden, maar ze zijn zeldzaam.
Pauselijke onfeilbaarheid
Het woord Pope is afgeleid van het Griekse woord pappas, dat 'vader' betekent. Een belangrijk dogmatisch begrip met betrekking tot het pausambt is de leer van de onfeilbaarheid van de paus. Als de paus officiële uitspraken doet ex cathedra — dat wil zeggen gezaghebbende, definitieve uitspraken over geloof en moraal — dan wordt volgens de leer aangenomen dat God niet zal toelaten dat de Kerk door zo'n uitspraak wordt misleid. In de moderne kerkgeschiedenis worden slechts twee pauselijke uitspraken algemeen als echte ex-cathedra-beslissingen beschouwd: de proclamatie van de Onbevlekte Ontvangenis (Pius IX, 1854) en de proclamatie van de Tenhemelopneming van Maria (Pius XII, 1950).
Taken en bevoegdheden
- Geestelijk hoofd zijn van de wereldwijde katholieke gemeenschap en opperste leermeester op het gebied van geloof en moraal.
- Benoemen van bisschoppen en kardinalen; sturing geven aan de samenstelling van de hiërarchie.
- Uitvaardigen van pauselijke documenten zoals encyclieken, motu proprios, exhortaties en constituties die richting geven aan Kerkelijke leer en praktijk.
- Het bijeenroepen van concilies of synodes en leiding geven aan belangrijke kerkelijke hervormingen en pastorale initiatieven.
- Toezicht houden op sacramentele en liturgische normen, onder meer via officiële liturgische handelingen en canonisaties.
- Representatie van de Heilige Stoel in internationale betrekkingen en het onderhouden van diplomatieke contacten met staten en andere kerken of geloofsgenootschappen.
Symbolen en ceremonieel
Net als andere bisschoppen draagt de paus liturgische kleding en symbolen die zijn ambt zichtbaar maken. Bekende voorwerpen en kledingstukken zijn de mijter, het kromstaf (ook wel de pauselijke staf of crosier), de pauselijke ring (de 'Ring van de Visser') en het pallium. Historisch werd ook de pauselijke tiara gebruikt bij kroningen; sinds de late 20e eeuw wordt de tiara niet meer standaard gedragen bij intronisatie en vele moderne pausen kozen ervoor om de traditie van de inhuldigingskroning niet voort te zetten.
De paus in de moderne wereld
Tegenwoordig reist de paus veel en bezoekt hij landen over de hele wereld om te spreken met gelovigen, politieke leiders, en vertegenwoordigers van andere religies. De paus speelt een belangrijke rol in oecumenische en interreligieuze dialoog, bij internationale hulpacties en in publieke debatten over ethische en sociale vragen zoals vrede, armoede, migratie en klimaat.
Samenvatting
De paus is zowel het geestelijk hoofd van de katholieke kerk als een internationaal erkende morele en diplomatieke figuur. Zijn verkiezing door kardinalen, zijn bevoegdheid om leerstellige uitspraken te doen (inclusief de zeer beperkte toepassing van onfeilbaarheid), en zijn rol als leider van de Heilige Stoel en van Vaticaanstad maken het pausambt tot een uniek samenspel van religie, traditie en internationale betrekkingen.
Standbeeld van paus Sylvester I voor een kerk in Pisa. Hij was de bisschop van Rome 314-335
Recente pausen
Enkele recente pausen, en de tijd dat ze paus waren:
- Paus Johannes XXIII, 1958-1963
- Paus Paulus VI, 1963-1978
- Paus Johannes Paulus I, 1978
- PausJohannes Paulus II, 1978-2005
- Paus Benedictus XVI, 2005-2013
- Paus Franciscus, huidige paus
De pausen in Avignon
In delen van de Middeleeuwen hadden de Franse koningen veel invloed in Europa. Daarom woonden er zeven pausen (en twee antipoden) in Avignon, in plaats van in Rome. Het pausdom Avignon was van 1309 tot 1377. In die tijd stonden de pausen bekend om hun hebzucht en corruptie. Deze pausen waren bondgenoten van Frankrijk; de vijanden van Frankrijk waren ook hun vijanden.
De Bisschoppen van Rome die in Avignon woonden waren:
- Paus Clement V: 1305-1314
- Paus Johannes XXII: 1316-1334
- Paus Benedictus XII: 1334-1342
- Paus Clemens VI: 1342-1352
- Paus Innocentius VI: 1352-1362
- Paus Urbanus V: 1362-1370
- Paus Gregorius XI: 1370–1378
Twee antipopen waren ook in Avignon gevestigd:
- Clement VII: 1378-1394
- Benedictus XIII: 1394-1423 (verbannen uit Avignon in 1403)
Antipopen waren mensen die werden gekozen door kleine groepen die de officiële keuze niet leuk vonden. Catherine van Siena overtuigde paus Gregorius XI om terug te keren naar Rome. Helaas stierf hij kort na zijn verhuizing. De kardinalen kozen vervolgens Urbanus VI als volgende paus. De Franse kardinalen erkenden deze verkiezing niet als legitiem. Zij verklaarden de pauselijke zetel vacant, wat leidde tot het Westerse Schisma. Het schisma duurde tot het Concilie van Konstanz in 1417. In die tijd was er een paus in Rome, een Antipoop in Avignon en enige tijd een tweede tegenpaus. Elk van de drie werd door verschillende Europese mogendheden als legitieme paus erkend. Dit leidde tot een grote breuk in de kerk als geheel. De raad verkoos Paus Martinus V als nieuwe paus, erkend door alle partijen.
Gerelateerde pagina's
- Abdicatie
- Habemus Papam
- Pauselijke naam
Vragen en antwoorden
V: Wie is de huidige paus?
A: De huidige paus is paus Franciscus.
V: Hoe worden pausen gekozen?
A: Pausen worden gekozen door kardinalen van de katholieke kerk.
V: Wat gebeurt er wanneer een nieuwe paus wordt gekozen?
A: Wanneer een nieuwe paus wordt gekozen, kiest hij een regeringsnaam en iedereen krijgt deze nieuwe naam te horen wanneer de Habemus Papam wordt voorgelezen.
V: Wat betekent de titel "Paus"?
A: De titel "Paus" komt van het Griekse woord pappas dat "vader" betekent.
V: Is het gebruikelijk dat pausen aftreden?
A: Nee, het is niet gebruikelijk dat pausen aftreden; paus Benedictus XVI was zelfs de enige in de afgelopen 500 jaar die dat deed.
V: Zijn er speciale bevoegdheden verbonden aan het pausschap?
A: Katholieken geloven dat de paus onfeilbaar is bij het afleggen van ex cathedra-uitspraken (officiële verklaringen over geloof en moraal) - wat betekent dat God niet zal toestaan dat zijn volgelingen worden misleid door hun leider een verkeerde uitspraak te laten doen. Slechts twee uitspraken van een paus zijn ex cathedra geweest.
V: Welke activiteiten ontplooien hedendaagse pausen gewoonlijk? A: Moderne pausen reizen gewoonlijk door vele landen in de wereld om te prediken en leiding te geven aan zowel kerkelijke als regeringsactiviteiten.
Zoek in de encyclopedie