Dit artikel gaat over pausen in het algemeen. Voor de huidige paus, zie Paus Franciscus.

De paus is het hoofd van de katholieke kerk en wordt officieel aangeduid als de bisschop van Rome. Politiek gezien is hij ook het staatshoofd van Vaticaanstad. De paus vervult zowel een geestelijke als een bestuurlijke functie: hij leidt de Kerk wereldwijd en vertegenwoordigt daarnaast de soevereine staat Vaticaanstad en de Heilige Stoel in diplomatieke betrekkingen. De huidige Paus is Paus Franciscus.

Betekenis en historische achtergrond

De functie van paus is nauw verbonden met de zogeheten Petrijnse roeping: de katholieke traditie ziet de paus als opvolger van de apostel Petrus, die volgens die traditie de eerste bisschop van Rome was. Daarmee heeft de paus een bijzondere positie binnen het bisschoppelijk ambt en binnen de hiërarchie van de Kerk.

Verkiezing van een paus

Pausen worden gekozen door de kardinalen in een samenkomst die conclave heet. Alleen kardinalen die de leeftijd van 80 jaar nog niet hebben bereikt zijn kiesgerechtigd. Tijdens een conclave worden de kardinalen afgesloten van de buitenwereld en stemmen zij in het geheim, meestal in de Sixtijnse Kapel. Een kandidaat moet een tweederdemeerderheid van de stemmen krijgen om gekozen te worden, tenzij de regels voor de verkiezing worden aangepast door de kardinalen zelf.

Na de verkiezing kiest de nieuwe paus een regeernaam. De aankondiging van de keuze aan het publiek gebeurt met de traditionele frase Habemus Papam, waarna de nieuwe paus zich aan de menigte presenteert. Traditioneel worden rooksignalen (zwarte rook bij geen keuze, witte rook bij een gekozen paus) en de klanken van de kerkklokken gebruikt om het resultaat te melden.

Ambtstermijn en ontslag

Eens gekozen, bekleedt de paus zijn ambt normaliter tot zijn overlijden. Ontslag is uitzonderlijk maar mogelijk: in de recente geschiedenis nam paus Benedictus XVI in 2013 ontslag — de eerste paus in ongeveer 500 jaar die dat deed. Historisch zijn er ook andere gevallen van aftreden, maar ze zijn zeldzaam.

Pauselijke onfeilbaarheid

Het woord Pope is afgeleid van het Griekse woord pappas, dat 'vader' betekent. Een belangrijk dogmatisch begrip met betrekking tot het pausambt is de leer van de onfeilbaarheid van de paus. Als de paus officiële uitspraken doet ex cathedra — dat wil zeggen gezaghebbende, definitieve uitspraken over geloof en moraal — dan wordt volgens de leer aangenomen dat God niet zal toelaten dat de Kerk door zo'n uitspraak wordt misleid. In de moderne kerkgeschiedenis worden slechts twee pauselijke uitspraken algemeen als echte ex-cathedra-beslissingen beschouwd: de proclamatie van de Onbevlekte Ontvangenis (Pius IX, 1854) en de proclamatie van de Tenhemelopneming van Maria (Pius XII, 1950).

Taken en bevoegdheden

  • Geestelijk hoofd zijn van de wereldwijde katholieke gemeenschap en opperste leermeester op het gebied van geloof en moraal.
  • Benoemen van bisschoppen en kardinalen; sturing geven aan de samenstelling van de hiërarchie.
  • Uitvaardigen van pauselijke documenten zoals encyclieken, motu proprios, exhortaties en constituties die richting geven aan Kerkelijke leer en praktijk.
  • Het bijeenroepen van concilies of synodes en leiding geven aan belangrijke kerkelijke hervormingen en pastorale initiatieven.
  • Toezicht houden op sacramentele en liturgische normen, onder meer via officiële liturgische handelingen en canonisaties.
  • Representatie van de Heilige Stoel in internationale betrekkingen en het onderhouden van diplomatieke contacten met staten en andere kerken of geloofsgenootschappen.

Symbolen en ceremonieel

Net als andere bisschoppen draagt de paus liturgische kleding en symbolen die zijn ambt zichtbaar maken. Bekende voorwerpen en kledingstukken zijn de mijter, het kromstaf (ook wel de pauselijke staf of crosier), de pauselijke ring (de 'Ring van de Visser') en het pallium. Historisch werd ook de pauselijke tiara gebruikt bij kroningen; sinds de late 20e eeuw wordt de tiara niet meer standaard gedragen bij intronisatie en vele moderne pausen kozen ervoor om de traditie van de inhuldigingskroning niet voort te zetten.

De paus in de moderne wereld

Tegenwoordig reist de paus veel en bezoekt hij landen over de hele wereld om te spreken met gelovigen, politieke leiders, en vertegenwoordigers van andere religies. De paus speelt een belangrijke rol in oecumenische en interreligieuze dialoog, bij internationale hulpacties en in publieke debatten over ethische en sociale vragen zoals vrede, armoede, migratie en klimaat.

Samenvatting

De paus is zowel het geestelijk hoofd van de katholieke kerk als een internationaal erkende morele en diplomatieke figuur. Zijn verkiezing door kardinalen, zijn bevoegdheid om leerstellige uitspraken te doen (inclusief de zeer beperkte toepassing van onfeilbaarheid), en zijn rol als leider van de Heilige Stoel en van Vaticaanstad maken het pausambt tot een uniek samenspel van religie, traditie en internationale betrekkingen.