Maria Theresia van Oostenrijk: Keizerin, Koningin en Hervormster (1717–1780)

Maria Theresia van Oostenrijk (1717–1780): krachtige keizerin en hervormster die Wenen tot cultureel centrum maakte, de overheid moderniseerde en het boerenleven verbeterde.

Maria Theresia van Oostenrijk (13 mei 1717 - 29 november 1780) was het enige vrouwelijke staatshoofd van de Habsburgdynastie. Zij erfde in 1740 de Habsburgse erfelijke landen en regeerde als soeverein; haar echtgenoot Francis Stephen van Lorraine werd in 1745 gekozen tot Heilige Roomse Keizer, waardoor zij in bronnen ook vaak als Heilige Roomse Keizerin wordt aangeduid. Daarnaast was zij koningin van Hongarije en Bohemen, en aartshertogin van Oostenrijk. Haar lange regering (1740–1780) maakte haar tot een van de bepalende vorsten van de achttiende eeuw.

Tijdens haar bewind liet zij het koninklijk paleis buiten Wenen ingrijpend verbouwen zodat het veel weg had van Versailles (dit betrof vooral paleis en tuinaanleg van Schönbrunn). Wenen zelf groeide onder haar beschermheerschap uit tot een belangrijk centrum voor de kunsten, met bijzondere aandacht voor muziek en architectuur. Maria Theresia verstevigde haar centrale gezag door de bestuursstructuren te moderniseren en haar greep op de regering aan te scherpen. Zij nam ook maatregelen om de levensomstandigheden van de boeren te verbeteren en de staatseconomie te versterken. In de geschiedschrijving wordt zij vaak kortweg aangeduid als keizerin Maria Theresia.

Huwelijk, gezin en dynastieke politiek

Maria Theresia trouwde in 1736 met Francis Stephen van Lorraine; samen kregen zij zestien kinderen, onder wie keizer Jozefs (Joseph II) en koningin Marie-Antoinette van Frankrijk. Door huwelijken van haar kinderen probeerde zij de positie van het Huis Habsburg in Europa te consolideren. Als moeder en vorstin had zij veel invloed op de opvoeding en huwelijkskeuzes van haar nakroost, wat haar de bijnaam "de moeder van Europa" opleverde.

Oorlogen en buitenlands beleid

Haar aantreden leidde onmiddellijk tot het uitbreken van de Oorlog om de Oostenrijkse Successie (1740–1748), omdat vele vorsten twijfelden aan het recht van een vrouw om de Habsburgse bezittingen te erven ondanks de doorlopende Pragmatic Sanction. In die oorlog verloor ze het rijke vorstendom Silezië aan Frederik II van Pruisen, een nederlaag die haar buitenlandse positie lange tijd bepaalde en leidde tot herhaalde confrontaties met Pruisen. Desondanks bleef ze via diplomatie en militaire hervormingen de invloed van haar huis uitbouwen.

Belangrijkste hervormingen en binnenlandse politiek

Na de oorlogen begon Maria Theresia een breed traject van moderniserende hervormingen gericht op centralisatie, efficiëntie en versterking van de staat. Enkele kernpunten:

• Bestuurlijke centralisatie: zij versterkte de centrale bureaucratie, voerde betere administratie en belastingheffing in en probeerde de macht van regionale standen te beperken.
• Financiën en leger: de staatsfinanciën werden geherstructureerd en het leger gemoderniseerd en beter gefinancierd om toekomstige oorlogen aan te kunnen.
• Peasants en landbouwhervormingen: met maatregelen zoals het algemeen bekend staande urbarium (regelingen uit de jaren 1760) probeerde ze de randvoorwaarden voor boeren te regelen: verplichtingen en pachtsommen werden vastgelegd en misbruik door landheren werd ingeperkt.
• Onderwijs: in 1774 trad een algemene schoolregeling in werking (de Ratio Educationis) die primair onderwijs bevorderde en de basis legde voor een meer door de staat georganiseerde scholenstructuur, met verplichting en aandacht voor zowel jongens als meisjes.
• Militaire opleiding: Maria Theresia stichtte onder meer de Theresiaanse Militaire Academie (Wiener Neustadt, 1751) om professionele officieren op te leiden.
• Gezondheidszorg en sociale voorzieningen: zij verbeterde ziekenhuizen en medische opleidingen en voerde maatregelen in ter bevordering van volksgezondheid en armoedebestrijding.
• Religie en kerkelijk bestuur: hoewel zelf vroom katholiek, liet zij de invloed van de vorst in kerkelijke zaken groeien door staatscontrole op kerkelijke financiën en onderwijs te versterken; dit legde de basis voor latere, meer ingrijpende kerkhervormingen onder haar zoon.

Cultuur, kunst en infrastructuur

Maria Theresia was een patroon van kunsten en wetenschappen: onder haar bescherming bloeiden muziek, theater en architectuur in Wenen. Ze stimuleerde de bouw en inrichting van paleizen (zoals Schönbrunn), stadsontwikkeling en verbeterde de infrastructuur (wegen en communicatie) om handel en bestuur te bevorderen. Deze investeringen droegen bij aan de culturele faam van Wenen in de late achttiende eeuw.

Nalatenschap

Maria Theresia liet een gemengd maar diepgaand erfgoed na. Zij maakte van de Habsburgse staat een efficiëntere, gecentraliseerde monarchie met professioneel bestuur en leger. Haar hervormingen moderniseerden onderwijs, administratie en staatsfinanciën en verbeterden op onderdelen het leven van de boeren. Tegelijkertijd bleef zij conservatief in morele en religieuze zin en handhaafde zij dynastieke en monetaire belangen. Haar zonen en dochters speelden later een grote rol in de Europese politiek: haar opvolger Joseph II voerde veel van haar moderniserende lijnen verder, maar met een veel radicalere aanpak.

Al met al wordt Maria Theresia herinnerd als een van de belangrijkste hervormers en bewindslieden van de Europese achttiende eeuw: een krachtige vorstin die een ingewikkelde periode van oorlogen en verandering doorstond en daarmee de basis legde voor de moderne Oostenrijkse staat.

Biografie

Maria Theresia werd geboren in Wenen, Oostenrijk, op 13 mei 1717. Haar ouders waren Karel VI, Heilig Rooms Keizer en Elisabeth Christine van Brunswijk-Wolfenbüttel. Haar vader had de Pragmatische Sanctie van 1713 uitgevaardigd, een decreet dat een vrouwelijke heerser toeliet ondanks het verbod van de Salische wet.

Maria Theresia trouwde uit liefde met hertog Frans Stefan I van Lotharingen. Zij kregen zestien kinderen die hier genoemd worden:

• Aartshertogin Maria Elisabeth van Oostenrijk (1737-1740)
• Aartshertogin Maria Anna van Oostenrijk (1738-1789)
• Aartshertogin Maria Carolina van Oostenrijk (1740-1741)
• Heilige Roomse Keizer Jozef II (1741-1790)
• Aartshertogin Maria Christina van Oostenrijk, hertogin van Teschen (1742-1798)
• Aartshertogin Maria Elisabeth van Oostenrijk (1743-1808)
• Aartshertog Karel Jozef van Oostenrijk (1745-1761)
• Aartshertogin Maria Amalia van Oostenrijk (1746-1804)
• Heilige Roomse keizer Leopold II (1747-1792)
• Aartshertogin Maria Carolina van Oostenrijk (doodgeboren 1748)
• Aartshertogin Maria Johanna Gabriela van Oostenrijk (1750-1762)
• Aartshertogin Maria Josepha van Oostenrijk (1751-1767)
• Koningin Maria Carolina van Oostenrijk van Napels en Sicilië (1752-1814)
• Koningin Marie Antoinette van Frankrijk en Navarra, geboren Maria Antonia (1755-1793)
• Aartshertog Maximiliaan Frans van Oostenrijk (1756-1801)

Maria Theresia stierf in Wenen, Oostenrijk, op 29 november 1780.

Maria Theresa van Oostenrijk in 1772.


Maria Theresia munt

Zoek op letter