Seizoensgebonden affectieve stoornis (SAD): symptomen, oorzaken en behandeling

Alles over seizoensgebonden affectieve stoornis (SAD): herken symptomen, oorzaken en effectieve behandelingen tegen winterdepressie en zomerdepressie.

Seizoensgebonden affectieve stoornis (SAD), ook wel winterdepressie, winterblues, zomerdepressie en seizoensgebonden depressie genoemd, is een stemmingsstoornis die voorkomt bij mensen die het grootste deel van het jaar een normale geestelijke gezondheid hebben. Zij vertonen elk jaar op hetzelfde moment depressieve symptomen, meestal in de winter.

Wat is SAD precies?

Seizoensgebonden affectieve stoornis (SAD) is een vorm van terugkerende depressie die verband houdt met veranderingen in seizoenen. Bij de meeste mensen beginnen de symptomen in de late herfst of vroege winter en verbeteren ze in de lente of zomer. Minder vaak treedt een zomerse variant op, met symptomen die juist in de warmere maanden beginnen.

Veelvoorkomende symptomen

De klachten lijken op een gewone depressie, maar volgen een duidelijk seizoenspatroon. Symptomen kunnen onder meer zijn:

• aanhoudende somberheid, leeg gevoel of prikkelbaarheid
verminderde energie of extreme vermoeidheid
• verlies van interesse of plezier in activiteiten die vroeger prettig waren
• slaapproblemen: bij winter-SAD vaak meer slapen (hypersomnie); bij zomerse variant juist slapeloosheid
• veranderingen in eetlust: vaak meer trek in koolhydraatrijke voeding en gewichtstoename bij winter-SAD; soms gewichtsverlies bij zomerse SAD
• concentratieproblemen en besluiteloosheid
• sociale terugtrekking
• gevoelens van waardeloosheid of hopeloosheid; in ernstige gevallen suïcidale gedachten

Oorzaken en risicofactoren

De exacte oorzaak van SAD is niet volledig bekend, maar meerdere factoren spelen waarschijnlijk een rol:

• Verminderde blootstelling aan daglicht: minder licht in de herfst en winter beïnvloedt de biologische klok (circadiaans ritme).
• Melatonine en serotonine: veranderingen in de aanmaak van hormonen en neurotransmitters (zoals melatonine en serotonine) kunnen stemming en slaap regulatie beïnvloeden.
• Genetische aanleg: een familiegeschiedenis van depressie verhoogt het risico.
• Geografische locatie: SAD is vaker voorkomend op hogere breedtegraden waar de dagen in de winter korter zijn.
• Leeftijd en geslacht: vrouwen hebben vaker SAD dan mannen; het begint meestal in de jonge volwassenheid.

Diagnose

Een arts of geestelijke gezondheidszorgverlener stelt de diagnose op basis van:

• klinische anamnese en symptomen die elk jaar op hetzelfde seizoen terugkeren
• uitsluiting van andere oorzaken, zoals schildklieraandoeningen, medicatiebijwerkingen of een andere psychiatrische stoornis
• meestal moet het patroon zich over ten minste twee opeenvolgende jaren voordoen om van SAD te spreken

Behandelopties

Er zijn verschillende effectieve behandelingen. Welke keuze het beste is hangt af van ernst, voorkeur en eerdere respons op behandelingen.

• Lichttherapie (fototherapie): vaak eerste keus bij winter-SAD. Een speciale lichtbox (ongeveer 10.000 lux) wordt doorgaans dagelijks gebruikt in de ochtend gedurende 20–60 minuten. Resultaten kunnen na enkele dagen tot weken optreden. Let op: gebruik altijd volgens instructie en overleg bij oogaandoeningen of bipolaire stoornis.
• Psychotherapie (CBT): cognitieve gedragstherapie, en specifiek CBT aangepast voor SAD, helpt bij het veranderen van negatieve gedachten en gedragspatronen en heeft goede resultaten getoond.
• Medicatie: antidepressiva zoals SSRIs kunnen effectief zijn, vooral bij matige tot ernstige klachten. Soms wordt bupropion preventief voorgeschreven aan mensen met terugkerende SAD.
• Dawn simulators en andere lichtapparaten: apparaten die geleidelijk licht geven in de ochtend kunnen helpen bij mensen die moeite hebben met opstarten.
• Leefstijlaanpassingen: regelmatige lichaamsbeweging, voldoende buitenlicht (wandelen overdag), een vast dagritme, gezonde voeding en goede slaaphygiëne ondersteunen herstel en preventie.
• Vitamine D: sommige mensen hebben baat bij vitamine D-suppletie als er sprake is van een tekort, maar bewijs dat dit SAD direct vermindert is beperkt; overleg met de huisarts is verstandig.

Bijwerkingen en aandachtspunten

Lichttherapie kan bij sommige mensen hoofdpijn, oogvermoeidheid of slapeloosheid veroorzaken—meestal te vermijden door tijdstip en afstand tot het apparaat aan te passen. Antidepressiva hebben mogelijke bijwerkingen en mogen onder begeleiding van een arts gebruikt worden. Bij bipolaire stoornis kan lichttherapie een manie uitlokken; overleg daarom altijd met een behandelaar.

Preventie en zelfzorg

• Begin lichttherapie preventief in de periode waarop je de klachten elk jaar verwacht (in overleg met behandelaar).
• Blijf zoveel mogelijk overdag buiten, ook bij bewolkt weer.
• Houd een regelmatig slaap-waakritme en plan activiteiten die energie en sociale contacten stimuleren.
• Zorg voor voldoende beweging: licht intensieve oefeningen verbeteren stemming en energie.
• Let op voedingspatroon en vermijd overmatige alcohol- of drugsgebruik.

Wanneer contact opnemen met een professional?

Zoek hulp als klachten je dagelijks functioneren beperken, als je moeite hebt met werk of relaties, of bij suïcidale gedachten. De huisarts kan onderzoeken, een behandelplan opstellen en doorverwijzen naar geestelijke gezondheidszorg.

Prognose

Veel mensen reageren goed op behandeling, vooral op lichttherapie en psychotherapie. Zonder behandeling keert SAD vaak jaarlijks terug. Vroegtijdige herkenning en preventieve maatregelen kunnen ernst en duur van episoden verminderen.

Specifieke situaties

• Zomers SAD: komt minder vaak voor en kenmerkt zich soms door slapeloosheid, angst, gewichtsverlies en prikkelbaarheid.
• Kinderen en ouderen: SAD kan alle leeftijden treffen; presentatie kan verschillen. Ouderen kunnen extra kwetsbaar zijn door sociaal isolement of lichamelijke ziekte.
• Comorbiditeit: SAD kan samen voorkomen met andere stemmings- en angststoornissen, of met lichamelijke aandoeningen (bijv. schildklierziekten).

Als u vermoedt dat u of iemand in uw omgeving SAD heeft, bespreek dit met de huisarts of een gespecialiseerde hulpverlener. Vroegtijdige behandeling verkleint de kans op verergering en verbetert het dagelijks functioneren.

Zoek op letter