Anselme Payen: Franse chemicus en ontdekker van diastase en cellulose

Anselme Payen — Franse chemicus die in 1833 het eerste enzym diastase ontdekte en cellulose isoleerde; pionier in biochemie en materiaalonderzoek.

Anselme Payen (6 januari 1795 - 12 mei 1878) was een Frans chemicus.

Payen ontdekte het eerste enzym, diastase, in 1833. Hij is ook bekend voor het isoleren en benoemen van het koolhydraat cellulose.

Leven en achtergrond

Anselme Payen werd aan het begin van de 19e eeuw actief als scheikundige in Frankrijk. Hij werkte in een tijd dat de industriële revolutie en de opkomst van de moderne chemie veel nieuwe toepassingen en onderzoeksvragen opleverden. Payen was praktisch ingesteld en richtte zich vaak op problemen met direct nut voor industrieën zoals de papier- en zetmeelverwerking.

Ontdekking van diastase (1833)

In 1833 beschreef Payen een stof die in kiemende granen en mout aanwezig is en die zetmeel kan afbreken tot suikers. Hij noemde die stof diastase. Dit werk was baanbrekend omdat het aantoonde dat bepaalde biologische materialen een versnellende werking op chemische veranderingen hebben — wat later het concept van enzymen zou worden. Diastase bleek uiteindelijk deel uit te maken van wat we nu amylasen noemen: enzymen die zetmeel afbreken.

Payens methode bestond uit het extraheren van actieve stoffen uit plantaardig materiaal en het demonstreren van hun werking op zetmeel. Hoewel de technieken destijds eenvoudig waren vergeleken met de huidige biochemie, leverde zijn systematische aanpak overtuigend bewijs dat biologische stoffen chemische reacties konden katalyseren.

Isolatie en naamgeving van cellulose (1838)

Enkele jaren na zijn werk aan diastase isoleerde Payen een bestanddeel uit plantenvezels en gaf het de naam cellulose. Hij toonde aan dat dit een specifieke, herhalende koolhydraatstructuur is die de basismaterialen van plantaardige celwanden vormt. De herkenning van cellulose als afzonderlijke chemische stof legde de grondslag voor later onderzoek naar biopolymeren en voor toepassingen in de papierindustrie, textiel en de productie van celluloseafgeleiden.

Payens onderzoek maakte duidelijk dat plantenmateriaal niet slechts een mengsel van ongedifferentieerde stoffen is, maar dat het bestaat uit identificeerbare, herhaalbare moleculaire componenten. Dat inzicht is fundamenteel geworden voor zowel de organische chemie als de materiaalwetenschappen.

Betekenis en nalatenschap

• Vroege enzymologie: Payens ontdekking van diastase wordt vaak gezien als het begin van de studie van enzymen en katalyse in levende systemen.
• Materialen en industrie: De isolatie van cellulose gaf theoretische steun aan praktijken in de papier- en textielindustrie en maakte later de ontwikkeling van celluloseafgeleiden (zoals nitraten en ethers) mogelijk.
• Wetenschappelijke methode: Payen combineerde zorgvuldig experiment en praktische toepassing, wat hem een voorbeeld maakt van een 19e-eeuwse industrieel-chemicus.

Publicaties en verdere invloed

Payen publiceerde zijn bevindingen in vakbladen en bracht daarmee nieuwe experimenten en theorieën onder de aandacht van zijn tijdgenoten. Zijn werk inspireerde later onderzoekers om enzymen chemisch en functioneel verder te karakteriseren en om plantencellen op moleculair niveau te bestuderen.

Slotopmerking

Anselme Payen is vooral herinnerd vanwege twee kernbijdragen: de ontdekking van diastase (het eerste beschreven enzym) en de isolatie en naamgeving van cellulose. Beide ontdekkingen hebben blijvende invloed gehad op de scheikunde, biochemie en industriële technologie, en tonen hoe fundamenteel laboratoriumonderzoek kan leiden tot brede maatschappelijke toepassingen.

Zoek op letter