Juan Evo Morales Ayma (geboren op 26 oktober 1959) was de president van Bolivia van 2006 tot 2019. Hij is een Aymara Native American en wordt politiek gezien als links. Morales is de oprichter en lange tijd leider van de Beweging voor Socialisme (MAS), de politieke partij die in Bolivia sterk is geprofileerd als vertegenwoordiger van inheemse en arbeidersbelangen. Movimiento al Socialismo is zijn Spaanse naam.

Achtergrond en opkomst

Morales werd geboren in Isallavi, een klein dorp in het departement Oruro. Hij groeide op in een arme, inheemse familie en verhuisde later naar de tropische streek van Cochabamba, waar hij werkzaam werd als coca-boer. Morales maakte carrière als vakbondsleider van de cocaleros (unie van cocakwekers) in de Chapare-regio. In die rol verzette hij zich tegen economische marginalisering van inheemse gemeenschappen en verdedigde hij cultureel gebruik van coca, dat in Bolivia traditioneel een belangrijke rol heeft en verschilt van het gebruik voor cocaïneproductie.

Opkomst in de nationale politiek

Als vakbondsleider bouwde Morales een brede beweging op en richtte hij de MAS op, die sociale, ecologische en inheemse rechten combineerde met eisen voor meer staatscontrole over natuurlijke hulpbronnen. Hij werd een nationaal bekend figuur door zijn kritiek op het Amerikaanse anti-drugsbeleid en op vrijhandelsbeleid dat volgens hem Bolivia niet ten goede kwam. Morales kreeg zitting in het Congres en ondanks tegenslagen in 2002 groeide zijn populariteit sterk. In de presidentsverkiezingen van 2005 behaalde hij een klinkende overwinning en werd hij op 22 januari 2006 beëdigd als president.

Presidentschap (2006–2019): beleid en hervormingen

Als president voerde Morales een politiek die neerkwam op meer staatsinterventie in de economie en grotere rol voor sociale programma's. Enkele belangrijke elementen van zijn beleid waren:

  • Nationalisatie van hulpbronnen: binnen enkele maanden na zijn aantreden werden contracten in de gas- en olieindustrie heronderhandeld en werden inkomsten voor de staat sterk verhoogd.
  • Nieuwe grondwet (2009): onder Morales nam Bolivia een nieuwe constitutie aan die het land officieel benoemde als een "plurinational state", meer rechten gaf aan inheemse volkeren en hun culturele en bestuurlijke autonomie erkende.
  • Economisch beleid en sociale programma's: door een periode van hogere inkomsten uit natuurlijke hulpbronnen investeerde de staat in infrastructuur, onderwijs en gezondheidszorg. Armoede en extreme armoede daalden volgens internationale rapporten in die periode.
  • Regionale samenwerking: Morales werkte samen met andere linkse of progressieve leiders in Zuid-Amerika, zoals Rafael Correa en Nestor Kirchner, en bekritiseerde openlijk beleid van de Verenigde Staten onder onder meer George W. Bush en Barack Obama.

Controverses en machtsbehoud

Morales’ ambtstermijnen en pogingen om in functie te blijven, leidden tot felle politieke verdeeldheid. In 2016 organiseerde zijn regering een referendum over een grondwetswijziging die hem toestemming zou geven voor een nieuwe herverkiezing in 2019; dat referendum verloor hij. In 2017 oordeelde het Boliviaanse Constitutionele Tribunal dat eerdere beperking van herverkiezing strijdig was met bepaalde mensenrechtenverdragen, waardoor Morales in 2019 toch opnieuw kon kandideren — een beslissing die door tegenstanders werd gezien als juridisch omzeilen van de referendumuitkomst.

2019: verkiezing, protesten en aftreden

Op 20 oktober 2019 won Morales in de eerste ronde van de algemene verkiezingen van 2019 volgens de officiële tellingen 47,1% van de stemmen en werd vastgesteld dat hij een meerderheid had behaald waarmee een tweede ronde vermeden kon worden. De uitslag werd onmiddellijk aangevochten en leidde tot wijdverbreide protesten. Op 9 november 2019 publiceerde de Organisatie van Amerikaanse Staten een voorlopig rapport waarin sprake zou zijn van "duidelijke manipulaties" in het verkiezingsproces. De politie sloot zich aan bij grootschalige protesten en op 10 november 2019 nam het leger de positie in waarin het Morales verzocht af te treden; hij trad daarop af en vertrok uiteindelijk uit Bolivia.

Na zijn aftreden vroeg Morales en zijn omgeving asiel aan; hij verbleef eerst in Mexico en daarna in Argentinië. De gebeurtenissen rond de verkiezingen van 2019 en zijn vertrek zijn onderwerp van sterk uiteenlopende interpretaties: sommige internationale instanties en regeringen noemden het een volwaardige afzetting, terwijl anderen — evenals latere onderzoeken en wetenschappers — de oorspronkelijke OAS-conclusies hebben bekritiseerd of de methodologie daarvan in twijfel hebben getrokken.

Nasleep en terugkeer

Na Morales’ vertrek trad een interimregering onder leiding van Jeanine Áñez aan. In de presidentsverkiezingen van 2020 won de MAS met kandidaat Luis Arce, die op een programma van continuering van veel van Morales’ economische keuzes campagne voerde. Morales keerde in november 2020 terug naar Bolivia en hernam zijn rol als invloedrijk leider binnen de MAS, hoewel hij zelf geen staatsfunctie meer bekleedt.

Invloed en beoordeling

Evo Morales blijft een polariserende figuur: voor aanhangers is hij de eerste president die brede erkenning gaf aan inheemse bevolkingsgroepen en die sociale vooruitgang en grotere staatscontrole over hulpbronnen realiseerde; voor critici belichaamt hij machtsconcentratie, politieke intimidering van tegenstanders en institutionele verzwakking. Zijn bewind heeft blijvende veranderingen in de Boliviaanse politiek en samenleving teweeggebracht, zowel op het gebied van de rechten van inheemse volken als op gebied van economische koers en regionale samenwerking.