Edward Gough Whitlam (11 juli 1916 - 21 oktober 2014), bekend als "Gough Whitlam", was een Australisch politicus. Hij was de 21ste premier van Australië, en de enige premier die door een gouverneur-generaal uit zijn ambt is ontheven. Hij was bijna drie jaar premier (5 december 1972 – 11 november 1975). Zijn Labor Party werd na 23 jaar regering gekozen door de Liberal-Country Party Coalition, en zijn regering voerde een groot aantal ingrijpende veranderingen door. Whitlam had bovendien het opmerkelijke feit dat zijn levensloop samenviel met die van alle andere Australische premiers: hij leefde in dezelfde periode als alle overige premiers van Australië.

Vroege leven en achtergrond

Whitlam werd geboren in Kew (een buitenwijk van Melbourne). Hij studeerde rechten en werkte als advocaat en later als advocaat (barrister) voordat hij fulltime de politiek in ging. Tijdens de Tweede Wereldoorlog diende hij bij de luchtmacht, waarna hij zijn politieke loopbaan opbouwde binnen de Australian Labor Party.

Politieke opkomst

Whitlam kwam in de jaren 1950 in het federale parlement en groeide uit tot leider van de Labor Party in 1967. Onder zijn leiding moderniseerde de partij haar organisatie en beleid, en in de verkiezingen van 1972 versloeg Labor de langdurig regerende conservatieve coalitie.

Regeringsperiode en hervormingen

De Whitlam-regering voerde in korte tijd een breed en ambitieus hervormingsprogramma door. De nadruk lag op sociale hervormingen, nationale autonomie in buitenlands beleid en verbetering van openbare diensten. Belangrijke maatregelen en initiatieven waren onder meer:

  • Het invoeren van een universeel stelsel van publieke gezondheidszorg (Medibank, de voorloper van het latere Medicare).
  • Vrijstelling of sterke verlaging van collegegeld aan universiteiten en steun voor hoger onderwijs, waardoor meer jongeren toegang kregen tot studie.
  • Hervormingen in familie- en familiewetgeving, waaronder invoering van het Family Law Act (waaronder no-fault echtscheiding).
  • Sterke uitbreiding van overheidssteun voor kunst, cultuur en onderwijs en vergroting van de rol van de federale overheid in sociale voorzieningen.
  • Diplomatieke vernieuwing: erkenning van de Volksrepubliek China en het aanhalen van onafhankelijke Australische buitenlandse betrekkingen.
  • Acties op het gebied van inheemse zaken: oprichting van beleid en departementen gericht op Aboriginal- en Torres Strait Islander-aangelegenheden en het in gang zetten van discussies over landrechten.
  • Wetgeving ter bestrijding van discriminatie en bevordering van gelijke behandeling.
  • Terugtrekking en beëindiging van de actieve betrokkenheid van Australië in de Vietnamoorlog en het afschaffen van de dienstplicht.

Decrisis en ontheffing in 1975

De regering kreeg in 1975 te maken met economische problemen en politieke tegenstand in de Senaat. De oppositie weigerde de begroting (de ‘supply’) goed te keuren, waardoor de regering geen geld meer kon uitgeven. In een constitutionele crisis nam gouverneur-generaal Sir John Kerr op 11 november 1975 de uitzonderlijke stap om Whitlam te ontslaan en Malcolm Fraser aan te stellen als caretaker-premier. Kort daarna volgde een nationale verkiezing, waarin Labor zwaar verloor. De gebeurtenis leidde tot langdurige discussies over de rol en bevoegdheden van de gouverneur-generaal en over constitutionele hervormingen.

Latere jaren en nalatenschap

Na zijn ontslag bleef Whitlam nog enige tijd politiek actief; hij trad in 1977 terug als partijleider en verliet later het parlement. In de jaren daarna bleef hij als oud-premier een invloedrijke stem in het publieke debat, schreef hij memoires en werd hij veel geraadpleegd over constitutionele en politieke vraagstukken. Zijn regering wordt herinnerd om de snelle invoering van vergaande hervormingen die de Australische samenleving en de rol van de federale overheid duurzaam veranderden. Tegelijkertijd blijft 1975 een emotioneel en controversieel keerpunt in de moderne Australische politieke geschiedenis.

Overlijden

Gough Whitlam overleed op 21 oktober 2014 op 98‑jarige leeftijd. Bij zijn overlijden werd hij herdacht als een van de invloedrijkste en meest omstreden premiers in de moderne Australische geschiedenis, zowel vanwege de omvang van zijn hervormingen als vanwege de dramatische manier waarop zijn ambtstermijn eindigde.