Een concertina is een muziekinstrument dat geluid maakt met behulp van lucht die met behulp van een blaasbalg door riet wordt geduwd en getrokken. De vingers drukken op knoppen aan beide uiteinden van het instrument.

Soorten concertina's

  • Anglo concertina: De Anglo concertina heeft de lage tonen aan de linkerkant en maakt andere tonen door op een knop te drukken dan door aan een knop te trekken. Dit type is bisonoor (verschillende toon bij duwen en trekken) en wordt veel gebruikt in Ierse en andere folkmuziek.
  • Engelse concertina: De Engelse concertina maakt dezelfde toon door aan een knop te trekken. De noten zijn doorgaans afwisselend op de twee handzijden geplaatst, waardoor melodieën vloeiend kunnen worden gespeeld en de techniek veel kruislings- en wisselbewegingen kent. Engelse concertina's zijn unisonoor (zelfde toon bij duwen en trekken).
  • Duet concertina: De duet concertina's hebben de basnoten aan de linkerkant en maken dezelfde toon door aan een knop te trekken en te drukken. Ze zijn bedoeld om tegelijk melodie en begeleiding (bas/akkoorden) te spelen, wat ze populair maakt bij solospel en traditionele salonmuziek.
  • Hayden duet: De Hayden duet concertina heeft dezelfde vingerzetting voor alle toonladders. Het heeft een verschoven 6-plus-6 klavier indeling. Dit systeem is ontworpen om transponeren en spelen in verschillende toonsoorten te vereenvoudigen doordat patronen overal gelijk blijven.

Constructie en werking

De concertina bestaat uit twee plaatzijden met rijen knoppen, verbonden door een geplooide blaasbalg. Binnenin zitten metalen rietjes die in een stemkast (reed pan) zijn gemonteerd. Wanneer de speler de blaasbalg opent of sluit, wordt lucht door specifieke rietjes gestuurd; door het indrukken van knoppen worden specifieke kleppen geopend zodat die lucht alleen door de gewenste rietjes gaat. De combinatie van blaasrichting en knop bepaalt dus welke tonen klinken.

Klavierindelingen en aantallen knoppen

Concertina's bestaan in verschillende maten en klavierindelingen. Veel voorkomende aantallen knoppen zijn 20 (kleinere Anglo's), 30 en 48 (gebruikelijk bij Engelse en duet-modellen) en 56 (bij grotere duet-instrumenten). De positie van tonen en het patroon per hand verschillen per systeem (Anglo, English, duet, Hayden), wat bepaalt hoe gemakkelijk bepaalde toonladders en akkoorden zijn.

Speelwijze en techniek

  • Bij de Anglo wordt vaak gebruikgemaakt van de frisse, ritmische trek- en duwtechniek—handig voor dansen en begeleidingen.
  • De Engelse techniek benut veel kruisende vingerbewegingen tussen beide handen voor snelle melodieën en ornamentiek.
  • Bij duet-spelen combineert de speler gewoonlijk baslijnen en akkoordbegeleidingen aan de linkerzijde met melodie aan de rechterzijde, analoog aan een accordeon maar met een symmetrische knopopstelling.

Timbre, stemming en rietmateriaal

Het klankkarakter van een concertina varieert met grootte, rietmateriaal (meestal staal of messing) en de bouwkwaliteit. Veel concertina's zijn getuned in gelijke stemming (equal temperament), maar oudere of folkloristische instrumenten kunnen afwijkende temperingen hebben. Het stemmen gebeurt meestal door fijnwerk aan de rietjes, wat vakmanschap vereist.

Onderhoud en reparatie

Belangrijke onderhoudspunten zijn de blaasbalg (naden en leer), kleppen en ventielen onder de knoppen, en de staat van de rietjes. Luchtlekkage uit de balg of versleten klepjes verminderen de respons en het volume; dergelijke problemen vragen vaak reparatie door een specialist. Ook het tunen van rietjes is nauwkeurig werk en wordt meestal aan vakmensen overgelaten.

Geschiedenis en gebruik

De concertina ontstond in de 19e eeuw en werd populair in verschillende genres: klassieke salonmuziek, Britse en Ierse folk, en in sommige continentale tradities. Verschillende systemen ontwikkelden zich naast elkaar om tegemoet te komen aan uiteenlopende muzikale wensen—van eenvoud en dansbaarheid tot polyfonie en solistisch gebruik.

Aanbevelingen voor beginners

  • Probeer eerst welk systeem het beste bij je past: wil je melodisch solospel (Engels), ritmisch folkmuziek (Anglo) of zelfstandige melodie en bas (duet/Hayden)?
  • Let bij aankoop op balans van de blaasbalg, soepelheid van de knoppen en de algemene staat van de kleppen.
  • Neem les of leer van betrouwbare bronnen; techniek en houding zijn belangrijk om blessures en onnodige slijtage van het instrument te voorkomen.

Samengevat is de concertina een veelzijdig rietblaasinstrument met meerdere systemen en toepassingen. Elk type heeft zijn eigen sterke punten wat betreft speelstijl, bereik en klankkleur, waardoor het instrument zowel in folkmuziek als in meer formele contexten een vaste plek heeft veroverd.