James Gillray (13 augustus 1756 of 1757 - 1 juni 1815) was een Brits karikaturist en prentkunstenaar. Hij was beroemd om zijn spotprenten. Het waren geëtste politieke en sociale satires, voornamelijk gepubliceerd tussen 1792 en 1810.
Gillray wordt wel "de vader van de politieke cartoon" genoemd. Hij satireerde George III, premiers en generaals. Hij was een van de twee invloedrijkste cartoonisten van die tijd: de andere was William Hogarth. Gillray's geestigheid en humor, zijn kennis van het leven en zijn fijne tekenwerk bezorgden hem de eerste plaats onder de karikaturisten.
De naam van Gillray's uitgever en prentverkoopster was Miss Hannah Humphrey. Haar winkel wordt altijd geassocieerd met de karikaturist. Gillray woonde gedurende de hele periode van zijn roem samen met juffrouw (vaak mevr.) Humphrey.
Hoewel hij George III satireerde als "Farmer George", was zijn voornaamste doelwit de vraatzuchtige Prins van Wales (de latere George IV). Napoleon was een ander geliefd doelwit. Gillray was vooral hard tegen de rijken, de beroemdheden en de machtigsten.
Leven en werk
Gillray werd in Londen geboren en ontwikkelde zich tot een technisch begaafd prentkunstenaar. Hij werkte met verschillende graveertechnieken en combineerde vaak ets, mezzotint en handkleur om sterke visuele effecten te bereiken. Zijn prenten verschenen in beperkte oplagen op platen van koper en werden door handmatig inkleuren extra levendig gemaakt.
Stijl en thematiek
Kenmerkend voor Gillray zijn de meedogenloze overdrijving en de inventieve metaforen: hij verwerkte politieke gebeurtenissen in krachtige, vaak groteske beeldgrappen waardoor tijdgenoten meteen de boodschap begrepen. Zijn techniek liet subtiele lijnen en fijne arceringen zien, wat zijn prenten zowel visueel aantrekkelijk als scherp satirisch maakte. Thema's waren corruptie, hypocrisie, oorlog, koninklijke schandalen en sociale frivoliteiten.
Opmerkelijke prenten
Een van zijn bekendste prenten is "The Plumb-pudding in Danger" (1805), waarin hij de machtsstrijd tussen Groot-Brittannië en Napoleon op een ironische manier afbeeldde. Veel van zijn prenten hadden directe politieke consequenties: politici en ministers herkenden zichzelf en reageerden vaak publiekelijk op zijn werk.
Samenwerking met Hannah Humphrey
Miss Hannah Humphrey speelde een cruciale rol in Gillray's carrière: zij publiceerde, verkocht en promootte zijn prenten vanuit haar winkel. De nauwe samenwerking — en het feit dat Gillray lange tijd bij haar inwonend was — versterkte zijn bereik onder het publiek en de politieke kringen. Humphrey wist precies welke prenten commercieel en politiek aansloegen.
Aftakeling en overlijden
Rond 1810 nam de productie van nieuwe prenten sterk af; factoren als verslechterende gezondheid en mogelijk mentale problemen speelden een rol. Gillray overleed op 1 juni 1815. Tegen die tijd was zijn invloed op de politieke prent al groot en blijvend.
Nalatenschap
Gillray wordt beschouwd als een sleutelfiguur in de geschiedenis van de politieke cartoon. Zijn werk ligt aan de basis van veel technieken en conventies in de moderne politieke spotprent: het gebruik van sterke visuele metaforen, het portretteren van publieke figuren als types en het combineren van humor met maatschappijkritiek. Grote collecties, onder meer in openbare musea en bibliotheken, bewaren uitgebreide series van zijn prenten en afdrukken.
Belangrijk om te onthouden: Gillray had een scherpe, vaak bijtende pen en pentekening die zijn tijdgenoten zowel vermaakten als irriteerden. Zijn prenten blijven waardevol als kunsthistorische documenten en als voorbeelden van politieke visuele retoriek.
