Overprijs: definitie, berekening en rol bij kartelvorderingen
Overprijs: definitie, berekening en impact bij kartelvorderingen — begrijp hoe te hoge prijzen worden berekend, verband met Lerner‑index en kansen op schadevergoeding.
Overprijs (overcharge) is een economische term die wordt gebruikt in juridische discussies over schendingen van prijsafspraken. Een overprijs is het verschil tussen wat een koper of verkoper daadwerkelijk heeft betaald voor een goed dat hij bij een kartel heeft gekocht, en wat diezelfde koper of verkoper zou hebben betaald indien er geen kartel was geweest dat prijsafspraken maakte. Het totale bedrag van de overprijzen die door de klanten van een kartel zijn betaald, vormt vaak het belangrijkste schadebestanddeel dat door benadeelde partijen in particuliere mededingingszaken wordt gevorderd.
Definitie en basisberekening
De overprijs kan zowel absoluut als relatief worden uitgedrukt:
- Absolute overprijs: PM − PC, waarbij PM de waargenomen marktprijs is en PC de concurrerende of benchmarkprijs.
- Relatieve overprijs (overprijsverhouding): (PM − PC) / PC. Dit geeft aan met welk percentage de prijs boven de benchmark ligt.
Als men het totale schadebedrag wil berekenen, wordt vaak de absolute overprijs vermenigvuldigd met de afgenomen hoeveelheid Q tijdens de schadelijdende periode:
Totale overprijschade ≈ (PM − PC) × Q
In de praktijk moet PM en PC over de juiste periode en voor het relevante productsegment worden gemeten en vaak nog gecorrigeerd voor zaken als inflatie, kwaliteitsverschillen en kortingen.
Relatie met de Lerner-index
De overprijs heeft een één-op-één relatie met de Lerner-index, een veelgebruikte maatstaf voor marktmacht. Beide gebruiken dezelfde teller (PM − PC), maar verschillende noemers:
- Overprijsverhouding = (PM − PC) / PC
- Lerner-index = (PM − PC) / PM
Beide verhoudingen zijn nul wanneer een markt volkomen concurrerend is of wanneer een kartel de prijzen niet kan verhogen. De Lerner-index ligt altijd tussen 0 en 1 (met 1 als theoretische bovengrens bij de zuivere monopolieprijs), terwijl de overprijsverhouding geen bovengrens heeft: bij lage benchmarkprijzen kan de relatieve overprijs zeer groot worden.
Rol bij kartelvorderingen en schadevergoeding
Bij rechtszaken wegens kartelvorming vormen overprijzen de kern van veel schadevorderingen. Enkele belangrijke punten zijn:
- Schaderegeling in de VS: Volgens de Amerikaanse federale antitrustwetgeving (bijvoorbeeld Section 4 van de Clayton Act) kunnen kopers die schade door kartels lijden, vaak aanspraak maken op het drievoud (treble damages) van de bewezen te hoge tarieven, plus kosten en redelijke advocatenhonoraria.
- Bewijs en berekening: Aanklagers moeten aantonen wat PC zou zijn geweest zonder het kartel. Dat gebeurt met behulp van benchmarks (voorkaartelprijzen, prijzen in comparable markten, kostengegevens) of econometrische analyses die het effect van de kartelafspraken op de prijs schatten.
- Pass-through en uiteindelijke schade: Wanneer tussenhandelaren of consumenten gedeeltelijk de extra kosten hebben doorberekend (pass-through), beïnvloedt dat wie uiteindelijk de schade draagt en hoeveel vergoeding verschuldigd is. Sommige jurisdicties laten doorberekende schadevergoedingen toe; andere beperken vorderingen door indirecte kopers.
- Berekening per klant of per markt: Schade kan op aggregate niveau over een productmarkt worden berekend of per individuele cliënt. Beide benaderingen hebben voor- en nadelen voor bewijsbaarheid en nauwkeurigheid.
Methoden om de benchmarkprijs (PC) te bepalen
Het bepalen van PC is vaak het meest controversiële onderdeel van de schadeberekening. Gebruikelijke methoden zijn:
- Pre-kartelprijzen: prijzen direct vóór het kartel als indicatie van competitieve niveaus.
- Vergelijkbare markten of producten: prijzen in markten zonder kartel of voor vergelijkbare producten.
- Kosten-gebaseerde benadering: marginale kosten of kost-plus prijsstelling als theoretische concurrentiebenchmark.
- Econometrische modellen: regressies of structurele modellen die de prijs beïnvloedende factoren isoleren en zo het karteleffect schatten.
- Yardstick- of difference-in-differences methoden: vergelijken van prijsontwikkelingen tussen groepen die wel en niet door het kartel werden beïnvloed.
Praktische en juridische aandachtspunten
Enkele veelvoorkomende kwesties in de praktijk:
- Datakwaliteit: betrouwbare prijs-, hoeveelheid- en kostengegevens zijn cruciaal. Ontbrekende of onjuiste data vergroten onzekerheid.
- Productdifferentiatie: als producten verschillen in kwaliteit of eigenschappen, moeten correcties worden toegepast voordat prijzen worden vergeleken.
- Inflatie en tijdseffecten: prijsvergelijkingen over tijd vereisen indexering of andere correcties.
- Verjaring en bewijspositie: tijdigheid van vorderingen en het beschikbaar hebben van documentair bewijs (offertes, prijslijsten, e-mails) zijn doorslaggevend.
- Beperking en afwikkeling: in sommige zaken leiden onzekerheid over de juiste benchmark tot compromissen of schikkingen in plaats van definitieve schadevaststelling door de rechter.
Praktisch voorbeeld
Stel dat de waargenomen marktprijs PM = €120 per eenheid is en een overtuigende benchmarkprijs PC = €80 per eenheid. De absolute overprijs is €40 per eenheid; de relatieve overprijs is (120 − 80)/80 = 0,50 (50%). Als gedurende de relevante periode 10.000 eenheden zijn verkocht, is de geschatte totale overprijschade ≈ €40 × 10.000 = €400.000.
Samenvattend
De overprijs is een centrale grootheid bij het vaststellen van schade door kartels: zij drukt het directe prijsheffingseffect uit en vormt samen met afgenomen hoeveelheden de basis voor de berekening van geleden schade. De belangrijkste uitdagingen liggen in het bepalen van een juiste benchmarkprijs (PC), het omgaan met pass-through en het toepassen van geschikte econometrische technieken. Jurisdicties verschillen in procedurele en vergoedingsregels (bijv. treble damages in de VS), waardoor zowel economische analyse als juridische strategie belangrijk zijn voor succesvolle vorderingen.
Vragen en antwoorden
V: Wat is een toeslag in economische termen?
A: Een te hoge prijs is het verschil tussen wat een koper of verkoper daadwerkelijk voor een goed heeft betaald als gevolg van een prijskartel en wat ze zouden hebben betaald als het kartel er niet was geweest.
V: Wat is het belangrijkste onderdeel van de schadevergoeding die eisers in particuliere antitrustzaken kunnen krijgen?
A: Het totale bedrag van de te hoge prijzen die klanten van een kartel hebben betaald, is het belangrijkste onderdeel van de schade die eisers in particuliere antitrustzaken kunnen verhalen.
V: Waar hebben kopers volgens de Amerikaanse federale antitrustwetgeving recht op in geval van te hoge kartelkosten?
A: Kopers die door te hoge prijzen van kartels benadeeld zijn, hebben volgens de Amerikaanse federale antitrustwetgeving recht op het drievoudige van de te hoge prijzen die zij voor de rechtbank kunnen bewijzen.
V: Wat is de Lerner Index?
A: De Lerner Index is de meest gebruikelijke maatstaf voor marktmacht in de economie, met een teller van (PM - PC) waarbij PM de waargenomen marktprijs en PC de concurrerende benchmarkprijs is, en een noemer van (PM).
V: Wat is de overcharge ratio?
A: De overbelastingratio is een economische maatstaf voor marktmacht, met een teller van (PM - PC) waarbij PM de waargenomen marktprijs en PC de concurrerende benchmarkprijs is, en een noemer van (PC).
V: Wanneer wordt een markt als perfect concurrerend beschouwd of wanneer een kartel niet effectief is in het verhogen van prijzen?
A: Wanneer een markt volmaakt concurrerend is of wanneer een kartel niet effectief is in het verhogen van prijzen, zijn zowel de Lerner Index als de overcharge ratio nul.
V: Wat is de bovengrens van de Lerner Index?
A: De bovengrens van de Lerner Index is één, wat optreedt wanneer de zuivere monopolieprijs in een markt in rekening wordt gebracht. De overprijs heeft geen bovengrens.
Zoek in de encyclopedie