De tempel van Artemis (Grieks: Ἀρτεμίσιον, Artemision, Latijn: Artemisium), ook bekend als de Artemision, was een tempel gewijd aan de godin Artemis (of Cynthia). Hij werd rond 350 v. Chr. voltooid in Efeze (in het huidige Turkije) onder de Achaemenidische dynastie van het Perzische Rijk. Van de tempel zijn slechts ruïnes overgebleven. Het was een van de zeven wereldwonderen van de antieke wereld.

Geschiedenis en bouwfasen

Op de plaats van het Artemision verrezen meerdere tempels door de eeuwen heen; het heiligdom van Artemis in Efeze heeft een lange voorgeschiedenis die teruggaat tot de vroege ijzertijd en wellicht zelfs de bronstijd. De versie die in de oudheid als wonder werd beschreven, was het resultaat van grootschalige herbouw en verfraaiing in de klassieke periode. De tempel kende belangrijke bouwfasen en restauraties, onder meer na branden en plunderingen.

Belangrijke gebeurtenissen

  • Brandstichting door Herostratos (356 v.Chr.) — Volgens oude bronnen stak een man genaamd Herostratos de tempel in brand met als doel roem na te laten. Die brand leidde tot complete verwoesting van het bouwwerk.
  • Herverbouw — Na de verwoesting werd de tempel herbouwd. Volgens overlevering bood Alexander de Grote financiële hulp aan bij de herbouw, maar de Efeziërs weigerden die hulp omdat ze van plan waren het werk zelfstandig te bekostigen.
  • Latere verwoesting — De tempel raakte uiteindelijk in verval en werd in de 3e eeuw na Christus door invallen (onder andere door de Goten rond 262 n.Chr.) zwaar beschadigd. In de eeuwen daarna werden bouwmaterialen hergebruikt voor andere bouwwerken en raakten de resten versnipperd.

Architectuur en uiterlijk

Het Artemision behoorde tot de grotere tempels van de Oudheid en maakte indruk door zijn omvang en decoratie. Enkele karakteristieken:

  • Grootte: de tempel was uitzonderlijk lang en breed in vergelijking met veel andere Griekse tempels; klassieke bronnen en moderne reconstructies geven afmetingen in de orde van enkele tientallen meters (vaak genoemd: ongeveer 115 × 55 meter), hoewel exacte cijfers per reconstructie verschillen.
  • Kolommen: het bouwwerk had vele kolommen rondom (een peripterale opzet) die de monumentale schaal benadrukten; de kolommen waren hoog en rijkelijk versierd.
  • Beeldhouwwerk en friezen: de tempel was rijk gedecoreerd met sculpturen en reliëfs, uitgevoerd door toonaangevende kunstenaars uit de Griekse wereld; veel van deze kunstwerken werden geroemd om hun vakmanschap.

Het beeld van Artemis

Centraal in het heiligdom stond het cultische beeld van Artemis van Efeze, dat significant verschilde van de gangbare Griekse Artemis-voorstellingen. Het beeld was gestileerd en voorzien van talrijke bol- of knopachtige elementen op de borst en romp; deze elementen zijn in moderne interpretaties verschillend verklaard (als meerdere borsten, als symbolen van vruchtbaarheid, of als versierde amuletten/voorwerpen). Het beeld fungeerde als cultusobject en trok pelgrims uit de wijde omtrek.

Opgravingen en vondsten

In de 19e eeuw vonden systematische opgravingen plaats, onder meer door de Britse opgraver John Turtle Wood en latere archeologen. Tijdens die campagnes werden funderingen, fragmenten van friezen, reliëfs en beeldhouwwerken teruggevonden. Veel van deze vondsten belandden in musea, waaronder het British Museum, terwijl andere stukken in Turkse collecties terechtkwamen. Tegenwoordig zijn de restanten van het Artemision te zien bij Selçuk in Turkije, in de buurt van de ruïnes van Efeze; op de vindplaats is onder meer een enkele gereconstrueerde of herplaatste zuil zichtbaar.

Nalatenschap en cultureel belang

Het Artemision van Efeze is belangrijk als cultureel symbool van de klassieke oudheid en illustreert de combinatie van religie, kunst en politiek in de Griekse wereld. Als een van de zeven wereldwonderen van de antieke wereld blijft het tempelcomplex onderwerp van studie en publiek historisch interesse. De vondsten geven inzicht in religieuze praktijken en beeldhouwkunst uit verschillende periodes van de Oudheid.

Samenvatting – kernfeiten

  • Locatie: Efeze (bij het huidige Selçuk, Turkije).
  • Gewijd aan: Artemis (ook Cynthia genoemd).
  • Periode: Meerdere bouwfasen van de vroege ijzertijd tot de klassieke periode; bekendste tempel uit klassieke oudheid.
  • Status: Eeuwenlang een belangrijk religieus centrum; uiteindelijk verwoest en grotendeels verdwenen; resten zijn opgegraven en verdeeld over musea.