Een reageerbuis is een soort laboratoriumglaswerk dat bestaat uit een vingervormige glazen buis, open aan de bovenkant, gewoonlijk met een afgeronde lip aan de bovenkant, en een afgeronde U-vormige bodem. Reageerbuizen worden gebruikt voor het houden, mengen, verwarmen en observeren van kleine hoeveelheden vloeistoffen of vaste stoffen tijdens chemische en biologische werkzaamheden.

De afmetingen variëren van enkele centimeters tot enkele centimeters lang en van enkele millimeters tot enkele centimeters in diameter. Zij zijn zo ontworpen dat de monsters gemakkelijk kunnen worden verwarmd, dat zij in een vlam kunnen worden gehouden, en zij zijn vaak gemaakt van uitzettingsbestendig glas, zoals borosilicaatglas (bekend onder merknamen als Pyrex en Kimax).

Reageerbuizen worden vaak verkozen boven bekers wanneer meerdere kleine chemische of biologische monsters moeten worden gehanteerd en/of bewaard.

Vacutainers zijn een soort reageerbuisjes die zowel voor de afname als voor de opslag van bloed kunnen worden gebruikt.

Soorten reageerbuizen

  • Ronde- of U-bodem reageerbuizen: traditionele glazen buizen met afgeronde bodem, geschikt voor verwarming en eenvoudige reacties.
  • Platbodem reageerbuizen: makkelijker te plaatsen op een oppervlak en te bewaren, maar minder geschikt voor direct verwarmen.
  • Centrifugebuis (conisch): vaak van kunststof (polypropyleen) en ontworpen om in centrifuges gebruikt te worden; verkrijgbaar in verschillende volumes (bijv. 15 mL, 50 mL).
  • Culture tubes: reageerbuizen met draaidop of schroefdop voor microbiologische kweek en opslag.
  • Microtubes / PCR-tubes: kleine plastic buisjes (0,2–2 mL) voor moleculair biologisch werk; niet van glas maar functioneel vergelijkbaar voor kleine volumes.
  • Vacutainers: speciale vacuüm buizen voor bloedafname, vaak met kleurgecodeerde doppen die verschillende additieven bevatten.

Materialen

  • Borosilicaatglas: veelgebruikt vanwege goede thermische en chemische bestendigheid (merken: Pyrex, Kimax).
  • Soda-lime glas: goedkoper, geschikt voor niet-thermisch intensief gebruik.
  • Kwarts (quartz): voor toepassingen met zeer hoge temperaturen of ultravioletlicht vanwege hoge zuiverheid en transmissie.
  • Kunststoffen (polypropyleen, polystyreen): eenmalig gebruik, geschikt voor centrifuges en toepassingen waar breukgevaar groot is; verschillen in chemische en temperatuurbestendigheid.

Maten en vormen

Reageerbuizen bestaan in veel formaten. Typische lengtes variëren van enkele centimeter tot zo'n 15–20 cm; diameters lopen van enkele millimeters tot enkele centimeters. Voor laboratory praktijken bestaan er gestandaardiseerde afmetingen (bijvoorbeeld 10 × 75 mm, 13 × 100 mm), maar er zijn veel varianten afhankelijk van toepassing en fabrikant.

Gebruik in het laboratorium

  • Reacties en mengsels: kleinvolume reacties, kleurproeven, precipitatie en verdunningen.
  • Verwarmen: veel glasreageerbuizen kunnen direct verwarmd worden (vlam, olie- of waterbad) — gebruik echter geschikte hittebestendige buizen en geschikte hulpmiddelen (tangen, klemmen).
  • Centrifugeren: alleen buizen die als centrifugebestendig zijn gemarkeerd mogen in centrifuges; glasreageerbuizen zijn vaak niet geschikt voor hoge toerentallen zonder speciale rotors.
  • Opslag en kweek: met doppen of stopjes voor tijdelijke opslag of microbiologische kweek (b.v. cultuurbuizen).
  • Monstervoorbereiding: menging, incubatie, korte termijn opslag en monstername.

Sluitingen en accessoires

Reageerbuizen kunnen gesloten worden met:

  • rubberen stopjes of kurken,
  • kunststof schroefdoppen of snap-on doppen,
  • septa voor gasdichte aansluiting en injectie met een naald.

    • Daarnaast zijn er reageerbuishouders, rekken, verwarmingsblokken en afzuigapparatuur om veilig en efficiënt mee te werken.

    Sterilisatie en reiniging

    • Glazen reageerbuizen zijn doorgaans autoclavabel en bestand tegen hoge temperaturen; na gebruik chemisch reinigen en indien nodig autoclaven volgens laboratoriumprotocol.
    • Kunststof buisjes kunnen gevoelig zijn voor hoge temperaturen; veel typen worden steriel geleverd en zijn bedoeld voor eenmalig gebruik.
    • Gebruik geschikte reinigingsmiddelen afhankelijk van vervuiling (organisch oplosmiddel, zuur/base neutralisatie, enzymatische reinigers).

    Veiligheid en afval

    • Verwarm reageerbuizen nooit dicht afgesloten; drukopbouw kan leiden tot breuk of explosie.
    • Gebruik altijd oog- en handbescherming en wees voorzichtig bij verwarmen of werken met gevaarlijke stoffen. Richt de opening van de buis weg van personen bij verwarming of reageren.
    • Breuk en scherpe randen behandel je als scherp afval; verzamel kapot glas apart in daarvoor bestemde containers.
    • Chemisch of biologisch besmette buizen moeten volgens de geldende afvalprocedures van het laboratorium worden afgevoerd (gevaarlijk afval, infectiegevaarlijk afval, etc.).

    Vacutainers (bloedafname)

    Vacutainers zijn speciale buisjes met een vacuüm voor bloedafname en -opslag. Ze bevatten vaak additieven (anticoagulantia, stollingsactivatoren, conserveermiddelen) en hebben kleurgecodeerde doppen die aangeven waarvoor ze bedoeld zijn. Ze zijn onderdeel van diagnostische routinemethoden in medische laboratoria en moeten na gebruik volgens biohazardprocedures worden afgevoerd.

    Praktische tips

    • Label buizen duidelijk met permanente marker of hecht etiketten zodat monsters eenduidig herkenbaar blijven.
    • Controleer materiaalcompatibiliteit met reagentia en temperatuurcyclus voordat je buizen kiest voor een procedure.
    • Gebruik voor verwarming indien mogelijk verwarmingsblokken of waterbaden om ongelijke verwarming en plotselinge opwarming (bumping) te vermijden.

    Reageerbuizen zijn veelzijdige basisinstrumenten in chemische en biologische laboratoria. De keuze van type, materiaal en accessoires hangt af van de toepassing, veiligheidseisen en het gewenste gebruik (eenmalig vs. herbruikbaar).