Sergej Nechajev (2 oktober 1847 - 21 november of 3 december 1882) was een Russische revolutionaire terrorist.
Hij was een leider in de Nihilistische beweging en stond bekend om zijn doelbewuste streven naar revolutie met alle noodzakelijke middelen, inclusief moord.
Nechayev was de auteur of hoofdauteur van een beroemd revolutionair pamflet, genaamd de Catechismus van een Revolutionair. Het pamflet draagt de naam van Michail Bakoenin, een bekende anarchist, maar men denkt dat het geheel of grotendeels van Nechajev is. Het werk riep op tot totale toewijding aan een revolutionaire levensstijl. De Catechismus van een Revolutionair stelde dat alle middelen (inclusief chantage en moord) gebruikt konden worden om de zaak van de revolutie te bevorderen.
Het werd gepubliceerd in de Government Herald in juli 1871 als het manifest van een geheim genootschap.
De Catechismus van een Revolutionair was een programma voor de "genadeloze vernietiging" van de maatschappij en de staat. Het belangrijkste principe was "het doel heiligt de middelen". Dit werd de slogan van Nechayev gedurende zijn revolutionaire carrière.
Een revolutionair is een gedoemd man. Hij heeft geen particuliere belangen, geen zaken, gevoelens, banden, bezit of zelfs maar een eigen naam. Zijn hele wezen wordt verslonden door één doel, één gedachte, één passie - de revolutie. Met hart en ziel, niet alleen met woorden maar ook met daden, heeft hij elke band met de sociale orde en met de hele beschaafde wereld verbroken; met de wetten, goede manieren, conventies en moraal van die wereld. Hij is haar genadeloze vijand en blijft haar bewonen met slechts één doel: haar vernietigen.
Nechajev en Bakoenin kenden elkaar, en Bakoenin noemde hem "mijn jongen". Toch was Nechajev gevaarlijk, en Bakoenin was enigszins bang voor hem.
De ideeën van Nechayev vormden de basis voor Dostojevski's De Demonen (ook bekend als De Bezetenen). Dostojevski was zelf een jonge nihilist geweest, en bracht als gevolg daarvan tien jaar door in een Siberisch werkkamp. Hij kwam terug als een vastberaden vijand van alles waarin Nechajev geloofde. De Demonen is een "donkere komedie, wreed grappig in zijn beschrijving van hooggestemde intellectuelen die met revolutionaire begrippen spelen zonder iets te begrijpen van wat revolutie in de praktijk betekent".
Nechayev was van plan een student, Ivanov, te vermoorden die zijn ideeën in twijfel trok. Op 21 november 1869 sloegen, wurgden en schoten Nechajev en enkele kameraden Ivanov neer en verstopten het lichaam in een meer door een gat in het ijs. Het lichaam van de student werd gevonden en Nechajev ontvluchtte het land voordat hij gearresteerd kon worden.
In augustus 1872 werd Nechayev in Zürich gearresteerd en overgedragen aan de Russische politie. Hij werd op 8 januari 1873 schuldig bevonden en veroordeeld tot 20 jaar dwangarbeid voor de moord op Ivanov. Hij stierf in zijn gevangeniscel in 1882.
Over Nechayev is gezegd: "Zijn persoonlijkheid en ideeën tonen, als in een scheve spiegel, de zucht naar revolutie die zelfs verder reikt dan politiek fanatisme tot waanzin. Met Nechayev zijn we al verder dan Lenin, [en] zo misdadig dat hij de donkerste voorvallen van Stalin voorspelt".
Biografen van Lenin hebben gezegd dat Lenin in praktijk bracht wat Nechayev had geleerd. Er is duidelijk bewijs in Lenins eigen geschriften dat dit zo is.