Alemannisch (Alemannisch Duits / Zwitserduits): dialectgroep van 10 miljoen
Ontdek het Alemannisch: 10 miljoen sprekers van Alemannisch/Zwitserduits in 6 landen — levendig dialect, puur gesproken traditie zonder vaste orthografie.
Het Alemannisch Duits (Alemannisch Duits: Alemannisch) is een groep dialecten van de Bovenduitse tak van de Germaanse taalfamilie. Het wordt gesproken door ongeveer tien miljoen mensen in zes landen, waaronder Zuid-Duitsland, Zwitserland, Frankrijk, Oostenrijk, Liechtenstein en Italië. In Zwitserland wordt het soms Zwitserduits genoemd.
In tegenstelling tot veel standaardtalen is het Alemannisch in de praktijk vooral een spreektaal; er bestaat geen overal erkende, uniforme standaardorthografie. Voor schriftelijke uitingen gebruiken sprekers meestal de regionale varianten of de standaardtaal (bijvoorbeeld Standaardduits of in Frankrijk het Frans). Toch verschijnen er lokaal literatuur, liedteksten en mediaproducties in verschillende geschreven conventies van het Alemannisch.
Verspreiding en status
- De grootste concentratie sprekers bevindt zich in Zwitserland (met grote stadsvarianten zoals Zürich- en Berns-dialecten), in Zuidwest-Duitsland (Baden, delen van Württemberg) en in de Elzas (Alsace) in Frankrijk.
- Kleine, vaak geïsoleerde gemeenschappen van Alemannisch-sprekers komen voor in Noord-Italië (Walsergemeenschappen in de Alpen) en in delen van Oostenrijk en Liechtenstein.
- Hoewel het aantal sprekers circa tien miljoen is, verschilt de vitaliteit per regio: sommige varianten (bijvoorbeeld in de Elzas) zijn in aantal afgenomen door taalverschuiving naar het Frans, terwijl Zwitserduits in Zwitserland nog dagelijks sterk wordt gebruikt.
Hoofdvariëteiten
- Laag-Alemannisch (Low Alemannic): verspreid in delen van Baden, Elzas en omliggende gebieden.
- Hoog-Alemannisch (High Alemannic): komt veel voor op het Zwitserse plateau (bijv. Zürich, Bern, Luzern) en onderscheidt zich door eigen klankontwikkelingen.
- Hoogst-Alemannisch (Highest Alemannic): omvat bergdialecten zoals Walliserdeitsch en de Walser-varietäten; deze zijn vaak sterk afwijkend en minder onderling verstaanbaar met andere Alemannische dialecten.
- Swabisch: wordt soms apart gerekend maar staat taalkundig dicht bij of binnen het brede Alemannische continuüm.
Taalkundige kenmerken
Alemannische dialecten horen bij de Duitse geregistreerde "Hochdeutsch"-wereld maar tonen verschillende typische eigenschappen in uitspraak, woordenschat en grammatica. Kenmerkend zijn onder meer:
- verschillen in klinkeruitspraak en historische klinkerontwikkeling ten opzichte van Standaardduits;
- lokale vormen van werkwoordvervoeging en vaak verminderde of ontbrekende infinitiefuitgangen (veel gesproken vormen eindigen niet op -en zoals in Standaardduits);
- persoonlijke voornaamwoorden en ontkenningswoorden die afwijken van het Standaardduits (bijvoorbeeld kortere vormen voor 'ich', varianten voor 'nicht' zoals 'nöd' of 'nit' in sommige gebieden);
- lokale woordenschat en idiomen die in het dagelijks leven en in cultuuruitingen veel gebruikt worden.
Sociolinguïstiek en cultuur
- In Zwitserland bestaat een stabiele diglossie: Zwitserduits (Alemannisch) is de informele spreektaal, terwijl Standaardduits de geschreven en formele taal is (school, administratie, geschreven media).
- Regionale tradities zoals de Swabisch-Alemannische Fastnacht (carnaval) en lokaal dialectlied en -theater versterken het gebruik en het prestige van het dialect.
- In sommige grensgebieden en in Frankrijk is het Alemannisch door taalverschuiving naar het Frans of andere dominante talen in aantal en gebruik afgenomen; bepaalde bergdialecten zijn kwetsbaar en worden door taalkundigen als bedreigd of kwetsbaar aangemerkt.
Schrift en standaardisatie
Er zijn verschillende praktische schriftconventies voor Alemannisch die gebruikt worden voor boeken, liedteksten en online communicatie, maar geen algemeen geaccepteerde standaard. In onderzoeks- en documentatieprojecten worden spellingsystemen gebruikt die proberen uitspraak zo getrouw mogelijk weer te geven, maar de keuze verschilt per regio en doel.
Onderzoek en bronnen
Taalkundig onderzoek richt zich op de interne variatie, historische ontwikkeling vanuit het Oudhoogduits en de positie van de Alemannische dialecten binnen het Duits. Culturele initiatieven en digitale media (bijvoorbeeld YouTube, sociale media en lokale radio/televisie) dragen bij aan het levend houden van de dialecten en maken ze voor een breed publiek toegankelijk.
Samengevat: het Alemannisch is een belangrijke, variabele en cultureel rijk geïllumineerde groep dialecten binnen de Duitse taalfamilie, met sterke regionale verschillen, een opvallende rol in de spreektaalspraaksituatie van Zwitserland en een wisselende mate van vitaliteit in de andere landen waar het voorkomt.
Vragen en antwoorden
V: Wat is Alemannisch Duits?
A: Het Alemannisch Duits is een groep dialecten van de Opperduitse tak van de Germaanse taalfamilie.
V: Hoeveel mensen spreken Alemannisch Duits?
A: Het wordt gesproken door ongeveer tien miljoen mensen in Zuid-Duitsland, Zwitserland, Frankrijk, Oostenrijk, Liechtenstein en Italië.
V: Hoe wordt Alemannisch Duits in Zwitserland genoemd?
A: In Zwitserland wordt het soms Zwitserduits genoemd.
V: Hoe wordt Alemannisch Duits in de Elzas genoemd?
A: In de Elzas wordt de taal meestal Elzasser genoemd.
V: Waar wordt Alemannisch Duits buiten dit gebied gesproken?
A: Alemannisch Duits wordt gesproken in het dorp Zădăreni in Roemenië, Old-order Amish in Adams County en Allen County in de Verenigde Staten, en Colonia Tovar in Venezuela.
V: Wat zijn de Berner dialecten van het Alemannisch Duits?
A: De Berner dialecten zijn stabiel en worden door ongeveer 5% van alle Amish (15.000 mensen) in de Verenigde Staten gesproken.
V: Is er een vaste orthografie voor Alemannisch Duits?
A: Nee, in tegenstelling tot andere talen is het Alemannisch Duits alleen een gesproken taal; er is geen vaste orthografie voor de taal.
Zoek in de encyclopedie