In de Griekse mythologie is Andromeda (Grieks: Ἀνδρομέδα, Androméda of Ἀνδρομέδη, Andromédē) een Aethiopische prinses, de dochter van koning Cepheus en zijn vrouw Cassiopeia. Volgens de meest gangbare versie van het verhaal pochte Cassiopeia dat haar dochter mooier was dan de Nereiden. Deze belediging bracht de woede van de zeegod Poseidon teweeg, die het zeemonster Ceto (ook wel Cetus genoemd) stuurde om het koninkrijk te verwoesten. Wanhopig raadpleegde koning Cepheus het Orakel van Delphi, dat verklaarde dat Andromeda geofferd moest worden om de goden gunstig te stemmen; daarop werd Andromeda aan een rots vastgeketend aan de kust.

De redding door Perseus

De held Perseus landde kort daarna in de buurt (hij was net teruggekeerd na de onthoofding van Medusa). In verschillende versies van het verhaal redde Perseus Andromeda door het zeemonster te doden met zijn zwaard, of door het te laten versteend worden met het hoofd van Medusa. In sommige tradities arriveerde Perseus te paard op Pegasus; in andere is Pegasus niet betrokken. Nadat Perseus Andromeda had bevrijd, trouwden zij snel. Tijdens de bruiloft of kort daarna ontstond er soms een conflict met Phineus (een eerdere verloving of verwante aanspraak), dat in sommige versies eindigt met Perseus die Phineus met het hoofd van Medusa in steen verandert.

Nakomelingen en dynastie

Andromeda en Perseus kregen volgens de overlevering meerdere kinderen. In de traditionele lijst worden genoemd:

  • Perses (soms gezien als stamvader van de Perzen in latere mythen)
  • Alcaeus
  • Heleus
  • Mestor
  • Sthenelus
  • Electryon
  • twee dochters, Autochthe en Gorgophone

Door hun nakomelingen is Andromeda ook de overgrootmoeder van Herakles in sommige genealogieën. Omdat mythische genealogieën variëren tussen bronnen, komen namen en aantallen kinderen in andere versies ook anders voor.

Bronnen en varianten

De meest uitgebreide klassieke versies van het verhaal vinden we onder meer bij Ovidius (in de Metamorphoses) en in de Bibliotheca van Pseudo-Apollodorus. Lokale Griekse tradities en latere auteurs gaven uiteenlopende accenten: wie precies de monsterdoder was, of Andromeda inderdaad aan een rots geketend was, en hoe het conflict met Phineus verliep, verschilt per bron. In sommige bronnen wordt de straf van Poseidon direct beschreven, in andere wordt de kwestie vooral als voorbeeld van de gevolgen van hoogmoed en opscheppen behandeld.

Naam en betekenis

In het Grieks betekent haar naam "heerser over de mensen", van ἀνήρ, ἀνδρός (anēr, andrós - "[van] de mens"), en medon ("heerser"). De naam weerspiegelt de oude gewoonte om ontzagwekkende of belangrijke figuren van een machtsbetekenis te voorzien.

Latere tradities, kunst en astronomie

Het verhaal van Andromeda inspireerde talloze beeldende kunstenaars, dichters en toneelschrijvers in de oudheid en daarna. Schilderijen, beeldhouwwerken en literaire bewerkingen van de redding van Andromeda door Perseus zijn terug te vinden in de renaissance en barok (onder anderen bij schilders als Titian en Rubens) en in de neoklassieke beeldhouwkunst. In de sterrenhemel is Andromeda vereeuwigd als het sterrenbeeld Andromeda, dat vaak afgebeeld wordt dicht bij de sterrenbeelden van Perseus, Cepheus en Cassiopeia, en in de buurt van het sterrenbeeld Cetus, waarmee de samenhang van de mythe in de hemel wordt uitgebeeld.

Culturele betekenis

Andromeda staat in de mythologie symbool voor onschuld en slachtofferschap, maar ook voor redding en huwelijkspolitiek tussen dynastieën. Haar verhaal illustreert thema's als godsgerichting van menselijk gedrag, eer en schaamte, en de wisselwerking tussen persoonlijke hoogmoed en collectieve straf. Door de eeuwen heen bleef haar legende een rijk onderwerp voor interpretatie in literatuur, beeldende kunst en populaire cultuur.