In de Griekse mythologie zou Helena, ook bekend als Helena van Troje (Oudgrieks: Ἑλένη, Helénē), de mooiste vrouw ter wereld zijn geweest. De koningin van Sparta, Helena was getrouwd met Menelaos, maar later weggelopen met prins Paris van Troje (meestal afgebeeld als ontvoerd) en meegenomen naar Troje, wat resulteerde in de Trojaanse oorlog toen de Achaeërs op zoek waren om haar terug te brengen naar Sparta. Zij zou volgens sommige tradities de dochter zijn van Zeus en Leda te, de vrouw van koning Tyndareos van Sparta, en was de zuster van de tweeling Castor en Polydeukes, en Clytemnestra.
Herkomst en geboorteverhalen
Er bestaan verschillende versies van Helenas afkomst. Volgens een bekende mythe vermomde Zeus zich als een zwaan om Leda te verleiden; uit die verbinding zou Helena zijn geboren. Andere verhalen noemen Tyndareos als haar wettelijke vader. Haar opvallende schoonheid wordt in veel bronnen als goddelijk of bovennatuurlijk beschreven, wat ook de mythische betekenis van haar rol verklaart.
Huwelijk, ontvoering en aanleiding van de oorlog
Helena trouwde met Menelaos, koning van Sparta. Het beroemde incident met Paris — die haar naar Troje meeneemt — wordt in verschillende bronnen anders voorgesteld: soms als ontvoering, soms als liefdesvlucht waarbij Helena vrijwillig meeging. De aanleiding voor de ontvoering is verbonden met het oordeel van Paris over de godinnen (Hera, Athena en Aphrodite), waarbij Aphrodite hem beloofde dat hij de mooiste vrouw, Helena, zou krijgen. De ontvoering of vlucht leidde tot de mobilisatie van Griekse koningen en helden en uiteindelijk tot de tien jaar durende Trojaanse oorlog.
Verschillende tradities over haar verblijf in Troje
Niet alle oude bronnen zijn het eens over of Helena werkelijk in Troje verbleef. In sommige versies (onder meer in werken van Euripides en latere dichters) verbleef een schijnheilige of dubbelganger (een "phantom") in Troje, terwijl de echte Helena door de goden naar Egypte werd gebracht en daar bleef totdat Menelaos haar later vond (een traditie die ook bij Herodotus en Stesichorus terugkeert). Andere overleveringen geven haar een actieve rol in Troje; weer andere schilderen haar als slachtoffers van het lot en van de mannen om haar heen.
Familie en nakomelingen
Helena wordt traditioneel genoemd als zuster van de tweeling Castor en Polydeukes en van Clytemnestra. Uit haar huwelijk met Menelaos zou ten minste één dochter voortkomen: Hermione. In sommige varianten worden ook andere kinderen genoemd of wordt haar familiegeschiedenis anders ingevuld, afhankelijk van regionale tradities.
Einde, nasleep en interpretaties
Na de val van Troje verschillen de verhalen: in veel versies keert Helena terug naar Sparta en leeft zij haar leven met Menelaos; in andere wordt haar lot tragischer voorgesteld. Paris wordt in latere mythen gedood en Menelaos overleeft de oorlog. Helena's rol is door schrijvers en kunstenaars door de eeuwen heen voortdurend herinterpreteerd: zij is zowel de oorzaak van een ramp (een zondebok) als een tragisch figuur die door goddelijke machten en mannelijk geweld werd meegesleurd.
Culturele impact
Helena van Troje bleef een krachtig symbool in de westerse cultuur: poëzie, toneel, schilderkunst en beeldhouwkunst hebben haar afbeelding en verhaal steeds opnieuw opgenomen. Ze wordt vaak aangeduid met het beroemde beeldende citaat dat haar schoonheid zodanig was dat zij "het gezicht dat duizend schepen ontketende" bezat — in het Engels beroemd geworden als "the face that launched a thousand ships". Moderne interpretaties onderzoeken ook haar agency, de rol van mannen en goden in haar lot, en de vraag of zij behalve fraaie verschijning ook een complex menselijk personage is.
Samenvattend: Helena is één van de meest omstreden en veelbesproken figuren uit de Griekse mythologie: haar schoonheid en haar rol in het ontstaan van de Trojaanse oorlog maken haar legendarisch, terwijl uiteenlopende bronnen haar tegelijk als veroorzaker, slachtoffer en symbool van schoonheid en conflict tonen.
