Monolatrie: uitleg en verschil met monotheïsme en henotheïsme

Monolatrie uitgelegd: ontdek het verschil met monotheïsme en henotheïsme — waarom één god wordt aanbeden ondanks het bestaan van meerdere goden.

Monolatrie (Grieks: μόνος [monos] = enig, en λατρεία [latreia] = aanbidding) is het geloof dat er vele goden bestaan, maar dat slechts één van hen wordt aanbeden. De term "monolatrie" werd wellicht voor het eerst gebruikt door Julius Wellhausen.

Wat houdt monolatrie precies in?

Monolatrie benadrukt exclusieve aanbidding: gelovigen richten al hun eredienst en rituelen op één god, terwijl ze het bestaan van andere goden niet noodzakelijk ontkennen. Het gaat dus vooral om een normatieve praktijk (wie wordt aanbeden) en niet per se om een ontologische bewering (wel of niet bestaan van andere goden).

Verschil met monotheïsme en henotheïsme

• Monotheïsme: beweert dat er slechts één god bestaat en dat andere zogenaamde “goden” geen echte goden zijn. Het is een ontologische en exclusieve positie over het bestaan zelf.
• Monolatrie: erkent of laat toe dat meerdere goden bestaan, maar eist dat men slechts één daarvan aanbidt.
• Henotheïsme: lijkt op monolatrie doordat er één god centraal staat, maar het benadrukt vaak dat verschillende gemeenschappen of individuen elk hun eigen, evenwaardige god kunnen aanbidden. Henotheïsten ontkennen niet dat andere volkeren andere goden hebben die voor hen evenlegitiem zijn.

Historische en religieuze voorbeelden

• Oud-Israëlitische religie: veel bijbelwetenschappers zien in de vroeg-israelitische praktijk elementen van monolatrie — er is een sterke nadruk op de exclusieve aanbidding van Jahweh, terwijl teksten ook wijzen op het bestaan van andere goden in de omgeving. Latere religieuze ontwikkeling (zoals de formulering van de Shema in Deuteronomium) verschuift naar duidelijk monotheïsme.
• Atenisme (Egypte, onder Akhenaten): de cultus van de zonnegod Aten wordt door sommigen als monotheïstisch gezien, maar er bestaat discussie of dit strikt monotheïsme was of eerder een hervorming met sterke monolatrische trekken.
• Hindoeïsme: vormen van toegewijde bhakti (zoals exclusieve verering van Vishnu of Shiva) worden soms beschreven als monolatrisch of henotheïstisch, omdat devote gelovigen andere goden erkennen maar uitsluitend één god vereerden.
• Andere historische voorbeelden: in veel polytheïstische maatschappijen kon een volk, stad of vorst een specifieke god boven anderen stellen en die exclusief eren zonder het bestaan van andere goden te ontkennen.

Belang en functie van monolatrie

Monolatrie speelt vaak een rol in de vorming van groepsidentiteit en politieke macht. De centrale cultus van één god kan dienen als bindmiddel voor een gemeenschap en kan door leiders gebruikt worden om religieuze en politieke eenheid af te dwingen. In de religieuze ontwikkeling kan monolatrie een tussenstap vormen tussen pluralistisch polytheïsme en strikt monotheïsme.

Samenvatting

Kort samengevat: monolatrie gaat over exclusieve aanbidding van één god ondanks het toestaan van andere goden; monotheïsme ontkent het bestaan van andere goden; henotheïsme erkent meerdere goden maar kan de voorkeur geven aan één god zonder andere tradities te verwerpen. Historisch en theologisch is het onderscheid belangrijk om de geleidelijke verschuivingen in religieuze overtuigingen en praktijken te begrijpen.

Zoek op letter