Het Boek der Wijsheid (ook Wijsheid van Salomo of gewoon Wijsheid genoemd) is een van de boeken van het Oude Testament. Het is gegroepeerd onder de Septuagint, of de zeven wijsheidsboeken van de Bijbel.

Een priester genaamd St. Melito, die leefde in de tweede eeuw na Christus, zei dat het boek door Joden en Christenen als canoniek werd beschouwd, en dat Naḥmanides in staat was het boek in het Hebreeuws te vertalen toen hij de Pentateuch schreef.

Oorsprong en datering

De meeste geleerden situeren Wijsheid van Salomo in de Hellenistische periode, waarschijnlijk in de late 1e eeuw v.Chr. of de 1e eeuw n.Chr. Het boek is vermoedelijk geschreven in het Grieks, en de stijl en woordkeuze wijzen op een Joodse auteur die leefde in een Grieks-sprekende omgeving — vaak wordt Alexandrië (Egypte) genoemd als de meest waarschijnlijke plaats van ontstaan. Het boek is pseudepigrafisch: het draagt de naam van koning Salomo, maar de inhoud en taal tonen aan dat het niet daadwerkelijk door Salomo geschreven is.

Taal, stijl en invloed

Taal en stijl: de tekst is in hoogdravend klassiek Grieks geschreven met religieuze retoriek, poëtische passages en filosofische termen. Men herkent invloeden uit Hellenistische filosofieën (bijv. platonische ideeën over wijsheid en onsterfelijkheid) gecombineerd met traditionele Joodse theologie. Sommige passages tonen Semitische achtergronden of Hebreeuwse idiomen, wat ertoe heeft geleid dat sommige onderzoekers een oudere Semitische bron of traditie vermoeden, maar er bestaat geen algemeen aanvaard volledig Hebreeuws origineel.

Inhoud en opbouw

Het boek telt 19 hoofdstukken en is grofweg in drie gedeelten te verdelen:

  • Hoofdstukken 1–5: morele oproepen, contrast tussen de rechtvaardigen en de goddelozen, en uiteenzettingen over het uiteindelijke lot (beloning of straf).
  • Hoofdstukken 6–9: lofzang op Wijsheid (Personificatie van Sophia), uitnodiging om wijsheid te zoeken, en een gebed (waarschijnlijk door de auteur) om goddelijke leiding en inzicht.
  • Hoofdstukken 10–19: historische overzichten waarin Goddelijke wijsheid werkzaam wordt gezien in de geschiedenis van Israël (bijvoorbeeld bij de schepping, de uittocht uit Egypte en de plagen), kritiek op afgoderij, en uiteindelijke veroordeling van de goddelozen.

Thema's

  • Wijsheid als goddelijke kracht: Wijsheid wordt gepersonifieerd en voorgesteld als een pre-existent, actieve macht van God die leiding geeft in de schepping en geschiedenis.
  • Rechtvaardigheid en vergelding: nadruk op het uiteindelijke succes van de rechtvaardigen en de val van de goddelozen.
  • Kritiek op afgoderij: scherpe veroordelingen van heidense beelden en praktijken.
  • Onsterfelijkheid van de ziel: sommige passages benadrukken een voortbestaan na de dood, wat belangrijk is geweest voor latere theologische discussies.

Canoniciteit en gebruik in tradities

Oudtestamentische positie: Wijsheid van Salomo maakt geen deel uit van de Hebreeuwse Bijbel (Tanakh), maar het is opgenomen in de Griekse Septuagint. Daarom wordt het in de Katholieke Kerk en de Oosters-Orthodoxe kerken als deuterocanoniek of canoniek beschouwd. De Protestantse traditie rekent het meestal tot de Apocriefen en beschouwt het niet als bijbelse canon, al wordt de tekst soms als nuttig gelezen.

Historische attestaties: vroege kerkvaders en concilies hebben het boek geciteerd of als gezaghebbend gebruikt. De Kerkraad van Rome (382) en later het Concilie van Trente (1546) bevestigden de canoniciteit voor de Rooms-Katholieke Kerk. St. Melito van Sardis (2e eeuw) en andere vroege bronnen tonen dat het boek alvast in sommige vroegchristelijke kringen gezag genoot. Middeleeuwse joodse geleerden, waaronder vermeldingen bij Naḥmanides, tonen dat er ook binnen Joodse kringen aandacht voor de tekst bestond, hoewel het niet als deel van de Hebreeuwse canon werd opgenomen.

Betekenis en nalatenschap

Wijsheid van Salomo heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van Joods-christelijke wijsheidscultuur en in de theologische discussies over wijsheid, schepping, rechtvaardigheid en het eeuwige leven. In de christelijke traditie is de boekvoorstelling van Wijsheid soms in verband gebracht met het christologische beeld van de Logos (het Woord), vooral in patristische commentaren. Tekstgedeelten uit Wijsheid van Salomo zijn gebruikt in liturgie en kerkvaderscitaties en hebben invloed gehad op latere religieuze reflecties.

Waar te lezen en verder onderzoek

Wijsheid van Salomo is in moderne bijbeluitgaven te vinden bij de deuterocanonieke/apocriefe boeken. Voor verder historisch en tekstkritisch onderzoek zijn Engelstalige en Nederlandstalige commentaren beschikbaar die ingaan op taal, datering en invloed. Let erop dat men binnen wetenschappelijke studie verschil maakt tussen literaire afkomst, religieuze acceptatie in verschillende tradities en theologische interpretaties.