Een encyclopedie (soms ook een encyclopedisch woordenboek genoemd) is een georganiseerde verzameling van kennis en informatie, meestal in de vorm van artikelen over personen, begrippen, gebeurtenissen en verschijnselen. Een encyclopedie heeft als doel snel en overzichtelijk basiskennis te geven over veel verschillende onderwerpen en verwijst vaak door naar meer gedetailleerde bronnen.

Vormen en indeling

Encyclopedieën bestaan in verschillende vormen en voor diverse doelgroepen. Veel voorkomende typen zijn:

  • Algemene encyclopedieën: behandelen een breed scala aan onderwerpen, bedoeld voor een breed publiek.
  • Gespecialiseerde encyclopedieën: beperken zich tot één vakgebied, zoals geneeskunde, techniek of kunst.
  • Onderwijs- en jeugdencyclopedieën: speciaal geschreven voor kinderen of studenten, met vereenvoudigde uitleg en illustraties.
  • Digitale en multimedia-encyclopedieën: bevatten naast tekst ook afbeeldingen, video's, kaarten en interactieve elementen.

Kenmerken van encyclopedieën zijn meestal alfabetische ordening of thematische indeling, korte tot middellange artikelen, kruisverwijzingen, literatuuropgaven en illustraties of kaarten ter verduidelijking.

Geschiedenis in vogelvlucht

Mensen probeerden al eeuwenlang kennis samen te brengen in naslagwerken. Een beroemd vroeg voorbeeld is de natuurgeschiedenis van Plinius de Oudere, waarin grote delen van de toen bekende wereld en natuurkunde werden beschreven. De term 'encyclopedie' ontstond pas later; in de 16e eeuw kreeg het woord de betekenis van een streven naar volledige kennis.

In de vroegmoderne tijd kregen encyclopedieën een nieuwe impuls. De Franse Encyclopedie onder redactie van Denis Diderot en anderen was belangrijk omdat zij veel artikelschrijvers uit verschillende disciplines bijeenbracht en kennis systematisch toegankelijk maakte voor een groot publiek.

Na de uitvinding van de drukpers groeiden encyclopedieën uit tot meerbindige boeken die onderwerpen (onderwerpen) uitvoerig behandelden. Ook woordenboeken die uitgebreide omschrijvingen en achtergrondinformatie gaven, werden vaak als encyclopedieën gezien. Als een woordenboek van de wetenschap essays of meerdere paragrafen over begrippen bevatte, kon het als een encyclopedie gelden. Veel werken werden alfabetisch gerangschikt (alfabetische volgorde in) om opzoeken te vergemakkelijken.

De moderne encyclopedie: van gedrukt boek naar internet

Tot het einde van de 20e eeuw werden encyclopedieën voornamelijk gedrukt. Tegen het einde van die eeuw verscheen kennis ook op nieuwe dragers zoals de cd-rom en op het internet. In de 21e eeuw zijn veel encyclopedieën vooral online beschikbaar.

Een bekend voorbeeld van een moderne, online encyclopedie is de Engelse Wikipedia, die door een groot gemeenschap van gebruikers wordt onderhouden en miljoenen artikelen bevat. De Encyclopædia Britannica is een van de bekendste traditionele encyclopedieën en blijft een van de grootste werken die ook gedrukt wordt (ook al heeft zij een uitgebreide onlineversie). Beide typen — de deskundig geredigeerde en de door gebruikers samengestelde — bieden waardevolle informatie, maar met verschillende sterkten en zwakten.

Hoe encyclopedieën gemaakt en beheerd worden

Historisch werden encyclopedieën uitgegeven door gespecialiseerde uitgevers die redacties samenstelden en experts inhuren om artikelen te schrijven en te controleren. Zo werden bedrijven zoals Britannica opgericht om becommentarieerde en gecontroleerde encyclopedieën te produceren voor particulieren en bibliotheken. Redacteuren selecteerden onderwerpen, controleerden feiten en zorgden voor consistentie en kwaliteit.

Met de komst van internet ontstonden nieuwe modellen. Sommige online-encyclopedieën laten betalende gebruikers bijdragen of artikelen indienen; andere, zoals Wikipedia, accepteren bijdragen van niet-betalende gebruikers en vrijwilligers. Deze op samenwerking gebaseerde modellen maken snelle updates mogelijk, maar vragen ook om mechanismen voor moderatie en kwaliteitscontrole.

Betrouwbaarheid en gebruik

Bij het gebruik van encyclopedieën is het belangrijk te letten op:

  • Redactioneel model: Is het artikel geschreven en gecontroleerd door deskundigen of door vrijwillige bijdragers?
  • Bronvermelding: Worden feiten ondersteund door verwijzingen naar primaire of betrouwbare secundaire bronnen?
  • Actualiteit: Hoe snel worden artikelen bijgewerkt bij nieuwe ontwikkelingen?

Deskundig geredigeerde encyclopedieën hebben vaak een hogere betrouwbaarheid qua feitelijke correctheid, maar kunnen trager zijn met updates. Samenwerkingsprojecten bieden snelheid en breedte, maar gebruikers moeten kritisch blijven en controleren of informatie goed onderbouwd is.

Voorbeelden en toekomst

Enkele herkenbare voorbeelden zijn de traditionele encyclopedieën die uitgevers uitgeven, en grootschalige online projecten zoals Engelse Wikipedia. Er bestaan daarnaast vele gespecialiseerde en nationale encyclopedieën, zowel in gedrukte als digitale vorm.

De toekomst van encyclopedieën ligt waarschijnlijk in combinatie van technieken: online platforms met door experts gecontroleerde lagen, multimedia-inhoud, open samenwerking en slimme zoek- en presentatietechnieken. Hierdoor blijft de encyclopedie als naslagwerk zich ontwikkelen als toegankelijke bron van betrouwbare kennis voor een breed publiek.

Samengevat: een encyclopedie is een georganiseerd naslagwerk met als doel overzichtelijke en betrouwbare informatie te bieden. Vorm, omvang en wijze van samenstellen kunnen sterk verschillen — van meerdelige, gedrukte werken tot dynamische, online projecten.