Dinosauromorpha zijn een clade van de archosauriërs die dinosauriërs en andere nauw verwante dieren omvat. Vogels zijn de enige overgebleven dinosauromorfen.

Definitie en naamgeving

De naam werd bedacht door Michael J. Benton in 1984. De eerste expliciete kloon- of knooppuntdefinities werden uitgewerkt door Paul Sereno in 1991. Hij definieerde het concept als:

De laatste gemeenschappelijke voorouder van Lagerpeton chanarensis, Marasuchus lilloensis, Pseudolagosuchus major en de Dinosauria (inclusief Aves) en al zijn afstammelingen.

Deze knooppuntdefinitie maakt duidelijk dat Dinosauromorpha zowel de echte Dinosauria als een aantal kleinere, vaak meer basale verwanten omvat die buiten de Dinosauria vallen maar dichter bij dinosauriërs staan dan bij andere archosauriërs.

Kernkenmerken

Dinosauromorfen vertonen een combinatie van skeletkenmerken die hen onderscheiden van andere archosauriërs. Enkele veelgenoemde eigenschappen zijn:

  • een grotendeels rechtopstaande, tweevoetige (bipedale) houdingscapaciteit bij veel vormen;
  • verlengde achterpoten en aanpassingen voor snel lopen (langere scheen- en dijbeenderen in verhouding tot de voorpoten);
  • aanpassingen in de enkel (een relatief gespecialiseerde “mesotarsale” enkel bij afgeleide vormen), waardoor efficiëntere voorwaartse beweging mogelijk werd;
  • vermindering of verandering van sommige vingers en tenen ten gunste van een slanker, trediger postuur.

Niet alle kenmerken zijn in elke groep even ontwikkeld — vele basale dinosauromorfen waren klein en graciel, terwijl latere dinosauriërs een grote diversiteit aan lichaamsvormen ontwikkelden.

Evolutionaire geschiedenis en tijdlijn

Dinosauromorpha ontstonden in het Trias, kort na de grote massale uitsterving aan het einde van het Perm, en diversifieerden vooral tijdens het Midden en Laat-Trias (ongeveer 245–200 miljoen jaar geleden). In deze periode ontstonden zowel basale dinosauromorfen als de vroege Dinosauria zelf. De opkomst van echte dinosauriërs leidde later tot een enorme ecologische diversiteit, waarvan sommige lijnen uitmondden in de moderne vogels.

De fossiele vondsten omvatten zowel complete skeletten van kleine vormen als losse botten en pootafdrukken (sporen) die aanwijzingen geven over loopstijl en gedrag. De afwisseling van wereldwijde klimaatomstandigheden en veranderingen in vegetatie tijdens het Trias en Jura speelde een belangrijke rol bij de diversificatie van deze groep.

Voorbeelden en vertegenwoordigers

Bekende basale dinosauromorfen en verwanten zijn onder andere:

  • Lagerpeton — een klein, lenig dier uit Zuid-Amerika (vaak gebruikt in definities van de groep);
  • Marasuchus en Pseudolagosuchus (soms geassocieerd met Lagosuchus) — kleine, tweevoetige vormen die inzicht geven in de overgang naar echte dinosauriërs;
  • vroege dinosauriërs zoals Herrerasaurus en Eoraptor laten al duidelijk afgeleide dinosauriërskenmerken zien en behoren tot de Dinosauria binnen Dinosauromorpha;
  • moderne vogels (Vogels) zijn de enige nog levende vertegenwoordigers van de dinosauromorfen.

Relatie tot Avemetatarsalia en andere groepen

Een verwante term is Avemetatarsalia, die een iets ruimere groep aanduidt: Avemetatarsalia omvat alle archosauriërs die nauwer verwant zijn aan vogels dan aan krokodilachtigen, en omvat dus zowel pterosauriërs als dinosauromorfen. Dinosauromorpha is daarmee een gespecialiseerdere clade binnen Avemetatarsalia: alle dinosauromorfen zijn avemetatarsalen, maar niet alle avemetatarsalen zijn dinosauromorfen (pterosauriërs vallen er bijvoorbeeld buiten).

Belang en overleving

Dinosauromorpha zijn evolutionair belangrijk omdat ze de stamboom bevatten waaruit de enorme diversiteit van de dinosauriërs ontstond en uiteindelijk de moderne vogels. De groep illustreert een cruciale transitie in de evolutie van gang, lichaamsbouw en ecologische strategieën binnen de archosauriërs. Hoewel de meeste niet‑vliegende dinosauromorfen zijn uitgestorven aan het einde van het Krijt (met uitzondering van de vogelstam), blijft hun erfgoed voortleven in de anatomie en het gedrag van de huidige vogels.

Samengevat: Dinosauromorpha is een nauw gedefinieerde groep archosauriërs die de gemeenschappelijke voorouders en afstammelingen van vroege vormen zoals Lagerpeton, Marasuchus en de Dinosauria omvat — een groep met grote evolutionaire betekenis, waarvan alleen de vogels tegenwoordig nog bestaan.