Antarctica (Zuidpool): definitie, continent, ijs, wateren en eilanden

Ontdek Antarctica: het continent rond de Zuidpool, met uitgestrekt ijs, unieke wateren en eilanden. Feiten, klimaat en natuur — lees alles over de Zuidpool en omgeving.

Antarctica is het gebied rond de zuidpool van de aarde. Het ligt tegenover het Arctische gebied dat rond de Noordpool ligt. Antarctica omvat het continent Antarctica en het ijs, de wateren en de eilanden in de Zuidelijke Oceaan.

Ligging en begrip

Met "Antarctica" bedoelt men zowel het landoppervlak dat het zuidelijkste continent vormt als het omringende zee-ijs, ijsplaten, schiereilanden en de eilanden in de Zuidelijke Oceaan. Het continent ligt rond de geografische zuidpool en beslaat een enorm, vaak onherbergzaam gebied dat het zuidelijke deel van de aarde markeert.

Het continent

Het continent Antarctica heeft een oppervlakte van ongeveer 14 miljoen km², daarmee is het het vijfde grootste continent. Het wordt grotendeels bedekt door een permanente ijskap (de Antarctische ijskap). Deze ijskap bevat ongeveer 90% van het ijs op aarde en ongeveer 70% van het zoete water dat op aarde opgeslagen is. De gemiddelde dikte van het ijs is ongeveer 2 km, met op sommige plekken meer dan 4 km.

IJs, ijsplaten en zee-ijs

Er zijn twee belangrijke vormen van ijs in en rond Antarctica:

• Landijs (de dikke ijskap op het continent). Dit ijs stroomt langzaam naar de kust en voedt gletsjers en ijsplaten.
• Zee-ijs (bevroren zeewater) dat seizoensgebonden varieert: in de zomer blijft slechts een paar miljoen km² bevroren, terwijl in de winter de zee-ijsuitbreiding kan toenemen tot meer dan 15 miljoen km². Deze waarden fluctueren per jaar door natuurlijke variaties en klimaatverandering.

Langs de kust zijn ijsplaten en ijsbergen gebruikelijke verschijnselen; soms breken grote ijsplaten uiteen, zoals het bekende voorbeeld van de ineenstorting van de Larsen B-ijsplaat in 2002. Het smelten en het instorten van ijsplaten en gletsjers draagt bij aan de stijging van de zeespiegel.

Wateren en eilanden

Rond Antarctica liggen vele eilanden en schiereilanden, variërend van rotsachtige, vrijwel ijsvrije plekken tot eilanden met permanente ijsbedekking. De Zuidelijke Oceaan (Sereen aangeduid als Southern Ocean) bevat sterke stromingen, waaronder de Antarctische Circumpolaire Stroming, die een belangrijke rol speelt in de wereldwijde oceaancirculatie en het klimaat.

Klimaat

Antarctica heeft een extreem koud en droog klimaat. In het binnenland kunnen temperaturen dalen tot meer dan -60 °C en op het hooggelegen centrale ijsvlak zelfs lager. Aan de kusten is het iets milder en kan het in de zomer enkele graden boven het vriespunt komen. Neerslag is zeer beperkt; veel delen van Antarctica worden daarom gezien als een koude woestijn.

Leven in Antarctica

Leven aan en rond Antarctica is aangepast aan de harde omstandigheden. Het land heeft geen inheemse menselijke bevolking; de flora is beperkt tot mossen, korstmossen, algen en enkele bloeiende plantensoorten op ijsvrije plekken. Het zeeleven is daarentegen rijker en vormt de basis van ecosystemen die afhankelijk zijn van de productiviteit in het water.

Voorbeelden van fauna:

• Pinguïns: onder meer keizerspinguïn (emperor), adeliepinguïn (Adélie), chinstrap en gentoo.
• Zeehonden: zoals weddellzeehond, krabbeneter (crabeater) en luipaardzeehond (leopard seal).
• Walvissen en zeezoogdieren: balein- en tandwalvissen, onder andere bij rijke voedergronden.

Menselijke aanwezigheid, onderzoek en verdragen

Antarctica wordt vooral gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek. Er zijn tientallen landen actief met onderzoeksstations; er zijn zowel permanente (jaar door) als seizoensgebonden stations. De menselijke aanwezigheid is seizoensgebonden en geconcentreerd in het Antarctische zomerhalfjaar.

Belangrijke juridische en bestuurlijke kaders:

• Het Antarcticaverdrag (ondertekend in 1959, in werking 1961) regelt dat Antarctica wordt gebruikt voor vreedzame doeleinden en wetenschappelijk onderzoek en legt territoriale aanspraken in de praktijk stil.
• Het Protocol over Milieubescherming bij het Verdrag (Madrid Protocol, 1991, in werking 1998) beschermt het milieu en stelt onder meer een moratorium op winning van minerale hulpbronnen.

Belang en bedreigingen

Antarctica speelt een cruciale rol in het mondiale klimaatsysteem: het beïnvloedt de zeespiegel, de oceaanstromingen en het klimaat wereldwijd. De Antarctische ijskap bevat genoeg water om, bij volledige smelting, de zeespiegel met ongeveer ~58 meter te laten stijgen — iets wat op geologische tijdschalen relevant is. Klimaatverandering leidt tot opwarming, smelt van ijsplaten en veranderingen in zee-ijs en biodiversiteit. Voorbeelden van gevolgen zijn versnelling van gletsjerstromen en het instorten van ijsplaten.

Geschiedenis en toerisme

De ontdekking en verkenning van Antarctica begon in de 19e eeuw; de zuidpool zelf werd voor het eerst bereikt door Roald Amundsen in 1911. Tegenwoordig bezoeken jaarlijks tienduizenden toeristen het gebied, voornamelijk per schip en tijdens het zomerseizoen. Toerisme en onderzoek worden strikt gereguleerd om het kwetsbare milieu te beschermen.

Samenvatting

Antarctica omvat het zuidelijke continent en de omliggende ijs- en zeeregio's in de Zuidelijke Oceaan. Het is van groot wetenschappelijk en klimatologisch belang, herbergt unieke ecosystemen en wordt beheerd via internationale verdragen die gericht zijn op vrede, wetenschap en milieubescherming. Tegelijkertijd staat het gebied onder druk door opwarming en menselijk gebruik, waardoor behoud en monitoring belangrijk blijven.

Zoek op letter