Balkanoorlogen (1912–1913): Oorzaken, verloop en gevolgen

Balkanoorlogen (1912–1913): oorzaken, verloop en gevolgen — geopolitieke verschuivingen, massale verliezen, bevolkingsuitwisselingen en de impact op Europa vóór de Eerste Wereldoorlog

De Balkanoorlogen waren een reeks korte, maar ingrijpende conflicten op het Balkanschiereiland in 1912 en 1913. Ze bestonden uit de Eerste Balkanoorlog (oktober 1912 – mei 1913) en de Tweede Balkanoorlog (juni – augustus 1913) en bepaalden de politieke kaart van Zuidoost-Europa in de aanloop naar de Eerste Wereldoorlog.

Oorzaken

Belangrijke oorzaken van de Balkanoorlogen waren:

• Het verval van het Ottomaanse Rijk, waardoor de Europese provincies kwetsbaar werden en buurlanden territoriale winst nastreefden.
• Nationalisme en de wens van volkeren op de Balkan (Grieken, Serven, Bulgaren, Montenegrijnen en anderen) om éénnationale of grotere nationale staten te vormen.
• Specifieke conflicten over gebieden zoals Macedonië en Thracië, waar etnische en politieke aanspraken van de verschillende staten met elkaar botsten.
• De vorming van de Balkanliga (Bulgaria, Griekenland, Servië en Montenegro) om gezamenlijk het zwakke Ottomaanse bestuur uit Europa te verdrijven.
• Invloed en tegenstrijdige belangen van de Europese grootmachten, die de lokale spanningen aanwakkerden of probeerden te sturen.

Verloop

Eerste Balkanoorlog (1912–1913)

In oktober 1912 viel de Balkanliga het Europese deel van het Ottomaanse Rijk aan. Belangrijke veldslagen waren onder meer bij Kumanovo (tegen Ottomanen in het noorden) en Lule Burgas (op de Thracische vlakte). De geallieerde legers boekten snelle successen: het Ottomaanse Rijk verloor vrijwel al zijn Europese gebieden buiten Konstantinopel (Istanbul) en enkele strategische punten. De oorlog eindigde formeel met het Verdrag van Londen (30 mei 1913), waarin grenzen en gebiedsverdelingen werden vastgelegd, maar de verdeling van Macedonia en Thracië bleef controversieel en leidde tot ontevredenheid onder de deelnemers.

Tweede Balkanoorlog (1913)

Ontevreden over de uitkomst van de vredesregeling viel Bulgarije in juni 1913 haar voormalige bondgenoten (Griekenland en Servië) aan, in de hoop meer terrein in Macedonië te veroveren. De aanval mislukte: Griekenland en Servië sloegen de Bulgaarse aanvallen af en dreven Bulgarije op meerdere fronten terug. Tegelijkertijd grepen het Ottomaanse Rijk en Roemenië de gelegenheid aan om gebied terug te winnen of uit te breiden; het Ottomaanse leger heroverde delen van Oost-Thracië, waaronder de belangrijke stad Edirne (Adrianopel). De Tweede Balkanoorlog eindigde met het Verdrag van Boekarest (10 augustus 1913), dat de grenzen in de Balkan opnieuw vastlegde, en later met het verdrag van Constantinopel/Istanbul (september 1913) tussen Bulgarije en het Ottomaanse Rijk.

Gevolgen

• Territoriale veranderingen: Het Ottomaanse Rijk verloor vrijwel al zijn Europese bezittingen in de Eerste Balkanoorlog, maar herwon delen van Thracië tijdens de Tweede. Griekenland, Servië en Bulgarije breidden hun grondgebied uit, maar de nieuwe grenzen lieten veel onopgeloste etnische spanningen achter.
• Menselijk leed en bevolkingsoverdrachten: De oorlogen leidden tot grote militaire en civiele verliezen en massale vluchtelingenstromen. Volgens de in het oorspronkelijke overzicht genoemde cijfers waren de militaire doden ruwweg: Bulgaren ongeveer 65.000, Grieken 9.500, Montenegrijnen 3.000, Serviërs minstens 36.000, en Ottomanen circa 125.000. Daarnaast stierven tienduizenden burgers door gevechten, ziekte en verdrijvingen. Na de vredesverdragen vonden ook gerichte verdrijvingen en bevolkingsbewegingen plaats: 9.714 moslims (Turken en Xoraxaanse Roma) uit Haskovo in Noord-Thracië werden naar het Ottomaanse Rijk verdreven, en 9.472 orthodox-christelijke Bulgaren uit Edirne werden naar het Koninkrijk Bulgarije gedwongen.
• Politieke spanningen: De Balkanoorlogen verergerden rivaliteit tussen de regionale machten en tussen de grootmachten die hun invloed wilden behouden. Met name de versterking van Servië maakte Oostenrijk-Hongarije ongerust en droeg bij aan de spanningen die uiteindelijk leidden tot de Eerste Wereldoorlog.
• Etnische en diplomatieke nasleep: De nieuwe grenzen brachten minderheden onder heerschappij van andere staten, wat leidde tot langdurige etnische spanningen, ontheemding en aanspraken die nog decennia politiek relevant bleven.

Belang en context

De Balkanoorlogen markeerden het einde van bijna vijf eeuwen Ottomaanse overheersing in grote delen van de Balkan en veranderden de machtsverhoudingen in Zuidoost-Europa. Ze toonden de kracht van nationalistische bewegingen in combinatie met militaire allianties, maar ook de fragiliteit van vredesafspraken als gedeelde belangen ontbreken. De onopgeloste conflicten en de radicale verplaatsingen van bevolkingsgroepen legden een blijvende voedingsbodem voor verdere instabiliteit in de regio.

Hoewel sommige details — zoals exacte aantallen slachtoffers en verdrijvingen — per bron kunnen verschillen, is duidelijk dat de Balkanoorlogen van 1912–1913 een ingrijpende voorbode waren van de grootschalige conflicten die Europa kort daarna zouden overspoelen.

Vragen en antwoorden

V: Wat waren de Balkanoorlogen?

V: Wie waren betrokken bij de Eerste Balkanoorlog?

V: Wat was het hoofddoel van de oorlog?

V: Hoe succesvol was de oorlog?

V: Wie namen er deel aan de Tweede Balkanoorlog?

V: Waarom verklaarde Bulgarije de oorlog aan Griekenland en Servië?

V: Wat voor soort slachtoffers vielen er tijdens beide oorlogen?

Zoek op letter