Shapley-supercluster: grootste sterrenstelselconcentratie op 650 miljoen lj
Ontdek de Shapley-supercluster — grootste concentratie sterrenstelsels op 650 miljoen lichtjaar; gravitationeel samenspel en overdichtheid in het sterrenbeeld Centaurus.
De Shapley Supercluster of Shapley Concentratie (SCl 124) is de grootste concentratie van sterrenstelsels in ons nabije heelal, een overdense regio die opvalt door het grote aantal en de hoge ruimtelijke dichtheid van clusters en groepen sterrenstelsels.
Het is een gravitationeel interagerende eenheid op ongeveer 650 miljoen lichtjaar afstand (z = 0,046). Dit betekent dat delen van de structuur onderling gravitationeel aan elkaar gebonden zijn en lokaal kunnen inzakken of samenvloeien, in plaats van simpelweg mee te dijen met de algemene Hubble-uitbreiding van het heelal. De Shapley Supercluster ligt aan de hemel in het gebied van het sterrenbeeld Centaurus en vormt een duidelijke piek in de ruimtelijke verdeling van materie in die richting.
Belangrijkste kenmerken
- Schaal en massa: de supercluster strekt zich uit over tientallen megaparsecs (enkele tientallen miljoenen lichtjaren). Schattingen van de totale massa lopen uiteen, maar liggen van orde 10^15–10^16 zonmassa's voor de belangrijkste, dichtste delen (met onzekerheden afhankelijk van welke substructuren worden meegeteld).
- Clusters en substructuren: de kern van de concentratie bevat meerdere rijke clusters (onder andere clusters uit de Abell-catalogus zoals de A3558-complexen), met veel intraclustergas dat sterk in röntgenstraling zendt en tekenen van fusies en interacties vertoont.
- Dynamica: veel deelstructuren blijken gravitationeel met elkaar te interageren en te fuseren; centrale regio's kunnen al gedeeltelijk ineenstorten terwijl uitgestrekte armen nog in beweging zijn naar het centrum toe.
Waarnemingen en wetenschappelijke betekenis
De Shapley Supercluster is uitvoerig bestudeerd in optisch licht (grootteverdelings- en roodverschuivingsonderzoeken), in röntgenstraling (voor het hete intraclustermedium) en met spectroscopische surveys die de dynamica en massaverdeling in kaart brengen. Observaties tonen aan dat dit gebied rijk is aan fusies en actieve stervorming bij sommige sterrenstelsels, en dat veel clusters sterke röntgenemitters zijn wegens heet gas dat tussen de stelsels aanwezig is.
Vanuit kosmologisch oogpunt is de Shapley Concentratie belangrijk omdat ze bijdraagt aan de zogenaamde "peculiere snelheden" (afwijkingen van de zuivere Hubble-uitbreiding) van nabijgelegen galaxiegroepen en het lokale heelal. Onderzoekers hebben gesuggereerd dat de massa van Shapley mede verantwoordelijk is voor een deel van de beweging van de Lokale Groep richting de CMB-dipool, hoewel het niet de enige veroorzaker is.
Ontdekking en naam
De naam verwijst naar de Amerikaanse astronoom Harlow Shapley. Sinds de eerste aanwijzingen voor een overdense regio is de Shapley Concentratie onderwerp van steeds gedetailleerdere onderzoeken geworden, mede dankzij moderne surveys en röntgentelescopen die de samenstelling en dynamica van de structuur preciezer in kaart brengen.
Samengevat is de Shapley Supercluster een van de meest indrukwekkende voorbeelden van grootschalige structuurvorming in ons nabije heelal: een massieve, complexe samenklontering van clusters en groepen die een belangrijke rol speelt in de lokale dynamica van sterrenstelsels en die een natuurlijk laboratorium biedt om fusies, clusterontwikkeling en de rol van donker materiaal te bestuderen.
Geschiedenis
Eind jaren twintig begonnen Harlow Shapley en zijn collega's van het Harvard College Observatory met een onderzoek naar sterrenstelsels aan de zuidelijke hemel, met behulp van fotografische platen die waren verkregen met de 24-inch Bruce-telescoop in Bloemfontein, Zuid-Afrika. Hij vond een 'wolk' in het sterrenbeeld Centaurus de meest opvallende concentratie van sterrenstelsels.
Onlangs is de Shapley Supercluster herontdekt, bij een onderzoek van sterrenstelsels aan de Universiteit van Cambridge in Engeland. Hierin werd de supercluster genoemd naar Shapley, als erkenning voor zijn baanbrekend onderzoek van sterrenstelsels waarin deze concentratie van sterrenstelsels voor het eerst werd gezien. Rond dezelfde tijd hadden anderen een opmerkelijke concentratie van clusters opgemerkt in de Abell-catalogus van melkwegclusters: zij noemden die de Alfaconcentratie.
Zoek in de encyclopedie