Zonnewende: alles over definitie, data en seizoensinvloed

Ontdek alles over zonnewendes: definitie, data, seizoenseffecten en culturele betekenis. Wanneer zijn de langste en kortste dagen en hoe beïnvloeden ze ons klimaat?

Schrijver: Leandro Alegsa

30-12-2025 22:29

Een zonnewende is een astronomische gebeurtenis die tweemaal per jaar plaatsvindt wanneer de zon vanaf de noord- of zuidpool gezien haar hoogste positie aan de hemel bereikt. De dag van de zonnewende is ofwel de "langste dag van het jaar" ofwel de "kortste dag van het jaar" voor een willekeurige plaats op aarde, omdat de tijdsduur tussen zonsopgang en zonsondergang op die dag het jaarlijkse maximum of minimum voor die plaats is. De naam is afgeleid van de Latijnse woorden sol ("zon") en sistere ("stilstaan"). Tijdens de zonnewende staat de zon stil; dat wil zeggen dat de seizoensgebonden beweging van het pad van de zon tot stilstand komt voordat hij weer van richting verandert. De "noordelijke zonnewende" vindt plaats in juni, wanneer de zon op haar hoogste punt staat, gezien vanaf de noordpool. De "zuidelijke zonnewende" vindt plaats in december, wanneer de zon op haar hoogste punt staat, gezien vanaf de zuidpool.

De zonnewendes zijn, samen met de equinoxen, verbonden met de seizoenen. In sommige culturen markeren zij het begin of het midden van zomer en winter.

Astronomische oorzaak

De zonnewende wordt veroorzaakt door de kanteling van de aardas ten opzichte van het vlak van haar baan om de zon (de ecliptica). Deze kanteling — de schuine stand van de aardas — is ongeveer 23,44 graden (de zogenaamde schuinte of obliquiteit). Door die kanteling staat de zon halverwege het jaar het verst naar het noorden of naar het zuiden van de evenaar. Op dat moment bereikt de zon haar maximale declinatie ten opzichte van de hemelse equator en verandert die beweging van richting.

Wanneer vinden zonnewendes plaats?

De exacte tijd van een zonnewende is een enkel astronomisch ogenblik waarop de zon haar grootste noord- of zuidstand bereikt. In de praktijk valt dat ogenblik meestal op of rond:

Noordelijke zonnewende: 20–22 juni (vaak 20 of 21 juni).
Zuidelijke zonnewende: 20–23 december (vaak 21 of 22 december).

De precieze datum en tijd verschilt per jaar en is afhankelijk van de kalender en tijdzone. Omdat het een instantane gebeurtenis is, kunnen mensen op verschillende locaties die gebeurtenis op verschillende kalenderdagen ervaren.

Gevolgen voor daglicht en klimaat

Op de dag van de zonnewende geldt voor veel plaatsen:

De langste dag en kortste nacht (noordelijke zonnewende voor locaties op het noordelijk halfrond).
De kortste dag en langste nacht (zuidelijke zonnewende voor locaties op het noordelijk halfrond).

In poolgebieden leidt dit tot extreme verschijnselen: rond de noordelijke zonnewende is er de middernachtzon (periode waarin de zon hele dagen niet ondergaat) binnen de poolcirkel; rond de zuidelijke zonnewende treedt in het noordelijk poolgebied de poolnacht op (langdurige duisternis), en vice versa voor het zuidelijk halfrond.

Zon boven het hoofd: de tropen

Op de dag van de zonnewende staat de zon precies boven de Tropic of Cancer (Noord-Tropische zonnewende) of de Tropic of Capricorn (Zuid-Tropische zonnewende). Deze parallellen liggen ongeveer op 23,44° noorderbreedte en zuiderbreedte. Op die breedtegraden komt de zon rond lokale middag precies loodrecht boven het hoofd te staan (zenit), wat unieke schaduweffecten en sterk zonlicht veroorzaakt.

Culturele en historische betekenis

Door de eeuwen heen hebben veel culturen de zonnewendes gevierd en in hun bouwwerken en rituelen verwerkt. Voorbeelden:

Stonehenge en andere prehistorische monumenten hebben uitlijningen die samenvallen met zonnewendes.
Midsummer (midzomer) in Noord-Europa en het traditionele Yule in Noordwest-Europa zijn voorbeelden van vieringen rond de zonnewendes.
Landbouw- en religieuze kalenders gebruikten zonnewendes om plant- en oogsttijden te bepalen.

Nuttige weetjes en praktische observaties

De zonnewende is een precies astronomisch moment; de "langste dag" of "kortste dag" is echter een praktische, lokale waarneming gebaseerd op zonsopgang en zonsondergang.
Het verschil in daglengte tussen opeenvolgende dagen is het kleinst rond de zonnewende: dichtbij het moment verandert de daglengte zeer langzaam, vandaar de term "solstice" (stilstaan).
De exacte kalenderdatum van de zonnewende kan door schrikkeljaren en de Gregoriaanse kalender met een dag verschuiven over lange periodes.
Voor fotografie en waarneming zijn de dagen rond de zonnewende populair vanwege de lage zonshoek aan de horizon (bij zonsopgang en zonsondergang) en specifieke landschapseffecten.
Op lange termijn varieert de schuinte van de aardas licht door natuurlijke cycli (Milanković-cycli), wat invloed heeft op klimaat en seizoenssterkte over tienduizenden jaren.

Verschil met meteorologische seizoenen

Belangrijk is dat astronomische seizoenen (gebaseerd op zonnewendes en equinoxen) niet precies samenvallen met meteorologische seizoenen, die per kalendermaanden worden gerekend (bijvoorbeeld meteorologische lente: maart–mei). Veel weers- en klimaatgegevens gebruiken de meteorologische indeling omdat die makkelijker is voor statistieken en vergelijkingen.

Kort samengevat

Een zonnewende is het moment waarop de zon haar grootste noord- of zuidstand bereikt en daarna van richting verandert.
De noordelijke zonnewende valt rond 20–22 juni, de zuidelijke rond 20–23 december.
De gebeurtenis markeert de langste of kortste dag van het jaar en heeft grote invloed op daglicht, regelgeving van seizoenen en culturele tradities wereldwijd.

Een zonnegrafiek genomen in de Atacama-woestijn op het zuidelijk halfrond. Dit is een lang belichte foto, met het beeld naar het noorden gericht gedurende zes maanden van december 2009 tot de zonnewende van juni 2010. Het pad van de zon langs de hemel elke dag van zonsopgang tot zonsondergang is te zien van rechts naar links in dit beeld; het pad van de volgende dag loopt een beetje lager, tot de dag van de winterzonnewende, waarvan het pad het laagste is in het beeld. Credit: ESO/R. Fosbury/T. Trygg/D. Rabanus.

Juni-zonnewende

De zonnewende van juni vindt plaats wanneer het noordelijk halfrond van de aarde naar de zon toe gekanteld is en het zuidelijk halfrond van de aarde van de zon af gekanteld is. Op de Noordpool bereikt de Zon haar hoogste punt aan de hemel, en begint dan lager te bewegen. Op het moment van de junizonnewende staat de Zon recht boven een punt op de Kreeftskeerkring; dit is het noordelijkste punt dat het subzonnewendepunt ooit bereikt. Op het noordelijk halfrond wordt de junizonnewende de zomerzonnewende genoemd (en is het de langste dag van het jaar), terwijl het op het zuidelijk halfrond de winterzonnewende wordt genoemd (en de kortste dag van het jaar is). De junizonnewende valt meestal op 21 juni.

december zonnewende

De zonnewende van december vindt plaats wanneer het zuidelijk halfrond van de aarde naar de zon toe gekanteld is en het noordelijk halfrond van de aarde van de zon af gekanteld is. Op de Zuidpool bereikt de Zon haar hoogste punt aan de hemel, en begint dan lager te bewegen. Op het moment van de decemberzonnewende staat de Zon recht boven een punt op de Steenbokskeerkring; dit is het zuidelijkste punt dat het subsolaire punt ooit bereikt. Op het zuidelijk halfrond wordt de decemberzonnewende de zomerzonnewende genoemd (en is het de langste dag van het jaar), terwijl het op het noordelijk halfrond de winterzonnewende wordt genoemd (en de kortste dag van het jaar is). De decemberzonnewende valt meestal op 21 december.

Vieringen

Hoewel de precieze oorzaken lange tijd onbekend waren, werd het effect (het korter of langer worden van de dagen) in veel oude culturen onderkend. Veel van de voorchristelijke culturen, zoals de druïden, de Germanen en de Noormannen, vierden deze gebeurtenissen dan ook als feestdagen.

Toen het belang van de oude godsdiensten verdween, nam de christelijke godsdienst een deel van de festiviteiten over, die dan werden uitgevoerd ter ere van een nieuwe (christelijke) gelegenheid. Zo is de datum van Kerstmis in het katholieke en protestantse geloof slechts 3 dagen verwijderd van de decemberzonnewende.

Verwante pagina's

Zomerzonnewende
Winterzonnewende
Noordelijk halfrond
Zuidelijk halfrond
Oostelijk halfrond
Westelijk halfrond
Seizoen
Equinox
Evenaar
Kreeftskeerkring
Steenbokskeerkring
Poolcirkel
Antarctische Cirkel

Vragen en antwoorden

V: Wat is een zonnewende?

A: Een zonnewende is een astronomische gebeurtenis die twee keer per jaar plaatsvindt wanneer de zon haar hoogste positie aan de hemel bereikt, gezien vanaf de Noord- of Zuidpool.

V: Wat is de betekenis van de dag van de zonnewende?

A: De dag van de zonnewende is ofwel de "langste dag van het jaar" of de "kortste dag van het jaar" voor elke plaats op Aarde, omdat de tijd tussen zonsopgang en zonsondergang op die dag het jaarlijkse maximum of minimum is voor die plaats.

V: Waar komt de naam "zonnewende" vandaan?

A: De naam "zonnewende" is afgeleid van de Latijnse woorden sol ("zon") en sistere ("stilstaan").

V: Wat gebeurt er tijdens de zonnewende?

A: Tijdens de zonnewende staat de zon stil; dat wil zeggen dat de seizoensgebonden beweging van het pad van de zon tot stilstand komt voordat het van richting verandert.

V: Wanneer vindt de noordelijke zonnewende plaats?

A: De noordelijke zonnewende vindt plaats in juni, wanneer de zon op haar hoogste punt staat, gezien vanaf de noordpool.

V: Wanneer vindt de zuidelijke zonnewende plaats?

A: De zuidelijke zonnewende vindt plaats in december, wanneer de zon op haar hoogste punt staat, gezien vanaf de zuidpool.

V: Welk verband hebben de zonnewendes, samen met de equinoxen, met de seizoenen?

A: De zonnewendes hebben samen met de nachteveningen een verband met de seizoenen. In sommige culturen markeren ze het begin of het midden van zomer en winter.

Zoek in de encyclopedie