Pijlstaartroggen (Myliobatoidei): kenmerken, soorten en verspreiding
Ontdek pijlstaartroggen (Myliobatoidei): kenmerken, giftige staartstekels, soorten, verspreiding van tropische kustwateren tot zoet water — inclusief mantaroggen en pelagische soorten.
Pijlstaartroggen vormen een grote en ecologisch belangrijke onderorde van de roggen. Het zijn kraakbeenvissen die nauw verwant zijn aan haaien. Taxonomisch worden ze geplaatst in de onderorde Myliobatoidei van de orde Myliobatiformes, en ze bestaan uit negen families met uiteenlopende vormen en levenswijzen.
Kenmerken
Pijlstaartroggen hebben doorgaans een afgeplatte, schijfvormige lichaam waarbij de brede borstvinnen (pectoral fins) met het hoofd vergroeid zijn, waardoor ze op 'vleugels' lijken. De ogen en spiracula bevinden zich aan de bovenkant van het lichaam; de mond en kieuwen zitten aan de onderzijde, aangepast aan het leven dicht bij de bodem of het filteren van plankton.
Veel soorten hebben aan de staart één of meer stekels met weerhaken. Deze stekel (de angel) wordt uitsluitend gebruikt voor zelfverdediging. De angel kan bij sommige soorten ongeveer 35 cm lang worden; aan de onderkant van de stekel lopen twee groeven met gifklieren. De angel is bedekt met een dunne huidschede waarin het vergif wordt gehouden. Door druk of beschadiging wordt het gif bij een prik in het slachtoffer geïnjecteerd. Enkele leden van deze onderorde, zoals de mantaroggen en sommige stekelroggen, missen een angel en hebben een andere verdediging en levenswijze.
Verschillen tussen groepen
Binnen de pijlstaartroggen bestaat grote variatie: sommige zijn kleine bodemvissers, andere zijn krachtige zwemmers en zelfs pelagisch. Voorbeelden van vormen:
- eagle- en cownose-achtige roggen met spitse snuit en zwemsnelheid;
- mantaroggen en mobula's die zich als filtervoeders voeden met plankton en grote vleugelspanningen kunnen bereiken;
- zoetwaterroggen (zoals in Zuid-Amerika) die in rivieren en zoetwatermeren leven;
- klassieke stekelroggen die op de zeebodem zoeken naar schaaldieren en weekdieren.
Voortplanting en levenscyclus
De meeste pijlstaartroggen zijn ovovivipaar of aplacentaire vivipaar: de eieren ontwikkelen zich in het moederlijk lichaam; embryo's worden eerst gevuld met dooier en later door moederlijke secreties verzorgd. Aantal jongen per worp varieert sterk per soort, maar is vaak beperkt (weinig, met relatief lange draagtijd). Dit resulteert in langzame populatiegroei en maakt veel soorten gevoelig voor overbevissing.
Leefwijze en dieet
Veel pijlstaartroggen voeden zich op de zeebodem met weekdieren, schaaldieren, kleine vissen en allerlei ongewervelden; hun tanden zijn bij durofage soorten aangepast om harde schelpen te kraken. Mantaroggen en aanverwante mobuliden zijn filtervoeders en zwemmen met open mond door planktonrijke wateren. Sommige soorten zijn grotendeels benthisch, andere pelagisch en leggen grotere afstanden af.
Verspreiding en habitat
Pijlstaartroggen komen algemeen voor in tropische en subtropische kustwateren wereldwijd. Er zijn ook soorten in warme gematigde oceanen, en sommige soorten leven in open oceaan. Een aantal soorten heeft zich gespecialiseerd in zoet water — vooral enkele soorten in Zuid-Amerikaanse rivieren. Over het algemeen komen ze voor van ondiepe kustgebieden en mangroves tot diepere zeegebieden, afhankelijk van de soort.
Ecologische rol
Pijlstaartroggen spelen een belangrijke rol in mariene ecosystemen: als bodemjagers beïnvloeden ze de benthische voedselketens en bodemstructuur; als filtervoeders reguleren mantaroggen de planktongemeenschappen. Door hun grootte en gedrag zijn sommige soorten ook van economisch belang voor ecotoerisme (bijvoorbeeld duiktochten om manta's te zien).
Bedreigingen en bescherming
Veel pijlstaartroggen worden bedreigd door visserij (gericht en als bijvangst), habitatverlies (kustontwikkeling, vervuiling), en verstoring door toerisme. Door hun trage groei, late geslachtsrijpheid en lage voortplantingssnelheid herstellen populaties vaak langzaam. Enkele bedreigingen in het kort:
- overbevissing en bijvangst in netten;
- vangst voor vlees, huid en bij sommige soorten de gill rakers;
- verlies van ondiepe kweek- en voedingsgebieden zoals mangroves en ondiepe zandbanken.
Vooruitgang in bescherming omvat regionale vangstbeperkingen, mariene beschermde gebieden en internationale maatregelen zoals opnames in CITES voor sommige mobuliden en mantaroggen. Lokale en internationale inspanningen richten zich op wetgeving, bewustwording en duurzaam toerisme.
Interacties met mensen — wat te doen bij een prik
Een steek van een pijlstaartrog kan pijnlijk en in sommige gevallen gevaarlijk zijn door het gif en de fysieke beschadiging van de stekel. Directe eerste hulpmaatregelen zijn onder andere:
- verplaats het slachtoffer uit het water naar veilige plek;
- spoel de wond met schoon water en verwijder zichtbare delen van de schede voorzichtig (zonder de stekel diep in te drukken);
- dompel de wond in warm (niet brandend heet) water — warmte kan het toxische effect van het gif verminderen en pijn verzachten;
- zoek medische hulp, want er kunnen verschijnselen ontstaan die behandeling vereisen (infectie, weefselschade).
Voorbeelden van soorten en groepen
Bekende vormen binnen de pijlstaartroggen zijn onder meer mantaroggen en mobula's (grote planktoneters), verschillende soorten eagle rays en cownose-achtige roggen, typische stekelroggen en enkele zoetwatersoorten. Deze diversiteit verklaart hun wijdverbreide verspreiding en uiteenlopende ecologische functies.
Samengevat: pijlstaartroggen (Myliobatoidei) zijn morphologisch en ecologisch diverse kraakbeenvissoorten met belangrijke rollen in mariene ecosystemen. Hun vaak trage levenscyclus maakt bescherming en duurzaam beheer essentieel om hun populaties te behouden.
Blauwe gevlekte rog
Lifestyle
Pijlstaartroggen nestelen zich tijdens het eten op de bodem, waarbij vaak alleen hun ogen en staart zichtbaar zijn. Koraalriffen zijn favoriete voedingsgronden en worden tijdens vloed meestal gedeeld met haaien.
De afgeplatte lichamen van pijlstaartroggen stellen hen in staat zich te verbergen. Pijlstaartroggen woelen het zand om zich eronder te verstoppen. Omdat hun ogen bovenop hun lichaam zitten en hun mond aan de onderkant, kunnen pijlstaartroggen hun prooi niet zien. Ze gebruiken reuk- en elektro-receptoren die vergelijkbaar zijn met die van haaien.
Pijlstaartroggen voeden zich voornamelijk met weekdieren, schaaldieren en soms met kleine vissen. De bek van sommige pijlstaartroggen bevat twee krachtige, schelpverpletterende platen, terwijl andere soorten alleen zuigende monddelen hebben.
Voortplanting
Pijlstaartroggen zijn levendbarend en brengen levende jongen ter wereld in "nesten" van vijf tot dertien. Het vrouwtje houdt de embryo's in de baarmoeder zonder een placenta. In plaats daarvan nemen de embryo's voedingsstoffen op uit een dooierzak, en als de zak leeg is, geeft de moeder 'melk' in de baarmoeder.
In het Sea Life London Aquarium hebben 2 vrouwelijke pijlstaartroggen 7 baby pijlstaartroggen ter wereld gebracht, hoewel de moeders al 2 jaar niet meer in de buurt van een mannetje zijn geweest. "Van roggen is bekend dat ze sperma opslaan en pas bevallen als de tijd rijp is".
Net als alle vissen krijgen pijlstaartroggen soms kleine parasieten (zoals zuigwormen of roeipootkreeftjes) op hun kieuwen of lichaam. Een schonere vis helpt de roggen door die parasieten op te eten die hij te pakken kan krijgen.
Families
Er zijn acht families in de groep pijlstaartroggen. Dat zijn:
- Hexatrygonidae (zespotige pijlstaartrog),
- Plesiobatidae (diepwater pijlstaartrog),
- Urolophidae (pijlstaartachtigen),
- Urotrygonidae (ronde roggen),
- Dasyatidae (zweepstaart pijlstaartroggen),
- Potamotrygonidae (rivier pijlstaartroggen),
- Gymnuridae (vlinderroggen), en
- Myliobatidae (adelaarsroggen).
Vragen en antwoorden
V: Wat zijn roggen?
A: Pijlstaartroggen zijn een onderorde van kraakbeenvissen die verwant zijn aan haaien, met één of meer weerhaaksteken op de staart die uitsluitend voor zelfverdediging gebruikt worden.
V: Tot welke onderorde behoren pijlstaartroggen?
A: Pijlstaartroggen behoren tot de onderorde Myliobatoidei van de orde Myliobatiformes, die uit negen families bestaat.
V: Waarvoor dient de staart van de pijlstaartrog?
A: Het doel van de staart van de pijlstaartrog is zelfverdediging, met één of meer weerhaaksteken die tot 35 cm lang kunnen worden, en de onderkant heeft twee groeven met gifklieren.
V: Wat is het omhulsel van de angel van een pijlstaartrog?
A: Het omhulsel van de angel van een pijlstaartrog is een dun laagje huid dat het gif vasthoudt.
V: Hebben alle roggen angels aan hun staart?
A: Nee, niet alle roggen hebben angels op hun staart, zoals de mantarog en de stekelrog.
V: Waar komen roggen vaak voor?
A: Pijlstaartroggen komen overal ter wereld voor in tropische en subtropische zeewateren aan de kust, sommige soorten in warme gematigde oceanen en sommige in zoet water.
V: Waar leven de meeste roggen?
A: De meeste pijlstaartroggen leven op of vlakbij de bodem van het water, maar sommige zijn pelagisch.
Zoek in de encyclopedie