Vaginale flora of microbiota zijn de kleine micro-organismen die deel uitmaken van de gezonde voortplantingsorganen van een vrouw. Mensen dragen veel zeer kleine organismen op en in het lichaam; deze zijn alleen zichtbaar met een microscoop. Het gaat vooral om bacteriën en schimmels, en meestal veroorzaken ze geen ziekte. Samen vormen ze de microbiota die belangrijk is voor de gezondheid van de vagina.

Wat is de vaginale microbiota en waarom is die belangrijk?

Onderzoekers onderzoekers gebruik(en) de term microbiota voor deze samenstelling van micro-organismen. Naast de vagina zijn er microbiota in de maag, op de huid, in de mond en in de ogen. De microbiota helpen het lichaam beschermen tegen infecties door ziekteverwekkers te remmen. De vaginale microbiota houden de vagina gezond en voorkomen dat schadelijke bacteriën en schimmels toeslaan.

Samenstelling: welke micro-organismen zijn er?

In een gezonde vagina domineren meestal bacteriën uit het geslacht Lactobacillus. Deze lactobacillen produceren melkzuur (lactaat), en soms waterstofperoxide, waardoor de zuurgraad (pH) van de vagina laag blijft. Een zure omgeving remt de groei van ongewenste micro-organismen. Veel voorkomende Lactobacillus-soorten zijn L. crispatus, L. jensenii, L. gasseri en L. iners.

Naast lactobacillen kunnen ook andere (goede) bacteriën aanwezig zijn, zoals Peptostreptococcus, Propionibacterium en Actinomyces. Niet iedereen heeft dezelfde samenstelling: sommige vrouwen hebben een zeer lactobacillendominante flora, anderen een meer diverse gemeenschap met anaerobe bacteriën.

Welke rol vervult de vaginale microbiota?

  • Bescherming tegen infecties: door competitie om ruimte en voedingsstoffen en door productie van stoffen (melkzuur, eventueel H2O2) remmen gezonde bacteriën ziekteverwekkers.
  • Handhaving van zuurgraad: een lage pH (zuur milieu) belemmert pathogene micro-organismen.
  • Ondersteuning van immuunsysteem: interactie met lokale afweercellen helpt een gebalanceerde immuunrespons.
  • Ondersteuning van reproductieve gezondheid: een evenwichtige microbiota hangt samen met minder kans op bepaalde complicaties bij zwangerschap en lagere kans op sommige seksueel overdraagbare aandoeningen.

Wanneer raakt de vaginale flora uit balans?

De balans van de vaginale microbiota kan veranderen door diverse factoren, zoals:

  • gebruik van antibiotica (treden goede bacteriën weg);
  • hormonale schommelingen bij menstruatie, zwangerschap of menopauze (oestrogeen beïnvloedt glycogeen in de vaginawand en daarmee de microbiota);
  • seksuele activiteit en nieuwe seksuele partners;
  • onjuist of overmatig gebruik van vaginale producten (douches, zeep met sterke geur);
  • leefstijl- en gezondheidsfactoren zoals roken, diabetes of slechte hygiëne.

Veelvoorkomende aandoeningen bij verstoorde flora

Als de normale microbiota vermindert, kunnen andere micro-organismen overgroeien. Twee veelvoorkomende problemen zijn:

  • Bacteriële vaginose (BV): een overgroei van anaërobe bacteriën (zoals Gardnerella vaginalis en anderen) die vaak een dunne, grijsige afscheiding en een visachtige geur geeft.
  • Gistinfectie (candida): veroorzaakt door schimmels (meestal Candida albicans) en leidt vaak tot jeuk, branderigheid en witachtige, brokkelige afscheiding.

Een andere belangrijke opmerking: als een vrouw een seksueel overdraagbare aandoening krijgt, verandert dat de vaginale microbiota. De gezonde vaginale microbiota kan een seksueel overdraagbare infectie niet altijd voorkomen of genezen.

Klachten en wanneer naar de huisarts

Let op veranderingen zoals sterke geur, veel meer of anders ogende vaginale afscheiding, hevige jeuk, pijn bij plassen of tijdens seks, of afwijkende bloedingen. Deze klachten kunnen wijzen op een infectie of verstoring van de flora. Raadpleeg bij twijfel of ernstige klachten een zorgverlener.

Diagnose en onderzoek

Bij het onderzoek kan de arts een uitstrijkje of monster nemen om te onderzoeken welke micro-organismen aanwezig zijn. Dit kan met microscopie, kweek of moderne technieken zoals PCR. Soms wordt ook de pH van de vagina gemeten of getest op typische geurreacties. Als er veel ziekteverwekkers worden gevonden kan er sprake zijn van een infectie die behandeld moet worden.

Behandeling en preventie

  • Gerichte behandeling: bij BV worden vaak antibiotica voorgeschreven; bij een gistinfectie antivungale middelen.
  • Herstel van de flora: in sommige gevallen kan het gebruik van probiotica (bijv. orale of vaginale producten met Lactobacillus) helpen, maar het bewijs voor algemene effectiviteit is nog wisselend. Overleg met de zorgverlener voordat je probiotica gebruikt.
  • Voorkomen van verstoring: niet onnodig antibiotica gebruiken, geen agressieve vaginale douches of producten, veilige seks en goede hygiëne.
  • Levensstijl: stoppen met roken, goed beheersen van diabetes en gezond eten kunnen indirect gunstig zijn voor de vaginale gezondheid.

Belangrijkste punten

De vaginale microbiota vormen een beschermend ecosysteem waarvan Lactobacillus meestal de belangrijkste groep is. Een evenwichtige flora helpt infecties en klachten voorkomen. Veranderingen in omstandigheden (hormonen, medicijnen, seksueel gedrag) kunnen dit evenwicht verstoren, met als gevolg klachten zoals afwijkende afscheiding of jeuk. Bij twijfel of aanhoudende klachten is het verstandig een arts te raadplegen; die kan onderzoek doen en, indien nodig, een gerichte behandeling starten.