António Manuel de Oliveira Guterres, GCL GCC (Portugese uitspraak: [ɐ̃ˈtɔnju ɡuˈtɛʁɨʃ]; geboren op 30 april 1949 in Lissabon) is een Portugees politicus en diplomaat. Hij werd in 2017 secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Guterres was van 1995 tot 2002 premier van Portugal, als leider van de Socialistische Partij. Hij was ook voorzitter van de Socialistische Internationale van 1999 tot 2005.

Hij was van juni 2005 tot december 2015 Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen van de Verenigdeen. In oktober 2016 heeft de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties hem bij acclamatie verkozen tot de volgende secretaris-generaal van de Verenigde Naties. Hij verving Ban Ki-moon en trad officieel aan op 1 januari 2017. In juni 2021 werd Guterres door de VN opnieuw voorgedragen en later herkozen voor een tweede termijn, die inging op 1 januari 2022.

Levensloop en vroege carrière

Guterres groeide op in Lissabon en raakte vroeg betrokken bij de politiek. Hij werd actief binnen de Portugese Socialistische Partij en vervulde verschillende functies binnen de partij en in het parlement voordat hij in 1995 premier werd. Zijn achtergrond ligt in publieke dienstverlening en politiek; gedurende zijn loopbaan ontwikkelde hij een reputatie als consensuszoeker en gedragsgericht bestuurder.

Premier van Portugal (1995–2002)

Als leider van de Socialistische Partij voerde Guterres een sociaal-economisch beleid gericht op modernisering van de Portugese samenleving en publieke diensten. Zijn kabinet voerde hervormingen door op het gebied van onderwijs, sociale zekerheid en economie, met aandacht voor werkgelegenheid en armoedebestrijding. Zijn premierschap werd gekenmerkt door pragmatisch bestuur en politieke stabiliteit in een periode van Europese integratie.

Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen (2005–2015)

Als Hoofd van de United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR) leidde Guterres de organisatie tijdens meerdere grote vluchtelingencrises, onder meer als gevolg van conflicten in Syrië, Afghanistan en delen van Afrika. Hij zette zich in voor bescherming van vluchtelingen, het vergroten van humanitaire hulp en het mobiliseren van internationale steun voor opvanglanden en vluchtelingenprogramma’s. Onder zijn leiding werd aandacht gevestigd op zowel noodhulp als duurzame oplossingen, zoals hervestiging en integratie.

Secretaris‑generaal van de Verenigde Naties

Als secretaris‑generaal richt Guterres zich op versterking van multilaterale samenwerking en op mondiale uitdagingen zoals klimaatverandering, vluchtelingenstromen, mensenrechten, duurzame ontwikkeling en conflictpreventie. Hij heeft herhaaldelijk opgeroepen tot:

  • meer internationale samenwerking tegen klimaatverandering en uitvoering van het Akkoord van Parijs;
  • bescherming van vluchtelingen en migranten en betere financiering van humanitaire hulp;
  • het terugdringen van conflicten door diplomatie en politieke oplossingen;
  • reformering en modernisering van de VN-organisaties en vredesoperaties.

Belangrijke thema’s en kritiek

Guterres heeft als VN-leider publieke aandacht gevraagd voor groeiende ongelijkheid, opkomend nationalisme en de noodzaak van internationale solidariteit bij crises zoals de COVID-19-pandemie. Hij pleitte voor eerlijke toegang tot vaccins en voor versterking van systemen voor wereldwijde gezondheidsveiligheid.

Tegelijkertijd kreeg hij en de VN-organisaties onder zijn hoede kritiek en moesten ze omgaan met schandalen, met name rond seksueel misbruik door vredestroepen en hulpverleners. Guterres kondigde hervormingen en strengere procedures aan om misbruik tegen te gaan, slachtoffers te beschermen en aansprakelijkheid binnen VN-operaties te verbeteren.

Persoonlijke kenmerken

Guterres staat bekend als een diplomaat met een kalme, bemiddelende stijl. Hij spreekt meerdere talen en legt de nadruk op dialoog als middel om internationale problemen op te lossen. Zijn politieke achtergrond in Portugal en ervaring bij UNHCR geven hem zowel ervaring in nationaal bestuur als in humanitaire en diplomatieke vraagstukken.

Als internationaal leider blijft António Guterres een centrale figuur in debatten over de toekomst van multilateralisme, de aanpak van klimaatverandering, de bescherming van kwetsbare bevolkingsgroepen en de hervorming van internationale instellingen.