Medeklinkermutatie: uitleg van uitspraakvariaties en allomorfen in het Engels

Medeklinkermutatie in het Engels: heldere uitleg van uitspraakvariaties en allomorfen bij meervoud, 3e persoon en verleden tijd met duidelijke voorbeelden.

Medeklinkermutatie is een kenmerk in talen waarbij het geluid van een medeklinker verandert afhankelijk van morfologische en syntactische omstandigheden. Deze veranderingen worden veroorzaakt door fonologische regels (zoals stemhebbendheid, sibilantie of klankclusters) en leiden ertoe dat één morfeem verschillende fonetische vormen heeft. Zulke variantvormen van een morfeem noemen we allomorfen.

Engels

In het Engels hebben het meervoudige morfee -(e)s en het enkelvoudig aanwezige derde persoon morfee -(e)s drie verschillende uitspraken, afhankelijk van welk type foneem er direct voor staat. Deze varianten (bijvoorbeeld /s/, /z/ en /ɪz/) zijn allomorfen van hetzelfde morfeem; de keuze wordt fonologisch bepaald.

• Als het basiswoord eindigt op een stemloze consonant (voiceless non‑sibilant) zoals /p/, /t/, /k/, /f/ of /θ/, dan wordt -(e)s uitgesproken als /s/. Voorbeelden: cats /kæts/, maps /mæps/, books /bʊks/.
• Als het basiswoord eindigt op een stemhebbende klank (voiced sound) — dat kan een stemhebbende medeklinker zijn zoals /b/, /d/, /g/, /v/, /ð/, /z/, /ʒ/, of een nasaal/sonorant of klinkergeluid zoals /m/, /n/, /ŋ/, /l/, /r/ of een klinker — dan wordt -(e)s uitgesproken als /z/. Voorbeelden: dogs /dɔgz/, cars /kɑrz/, keys /kiːz/.
• Als het woord eindigt op een sibilant of een affrikaat zoals /s/, /z/, /ʃ/, /ʒ/, /t͡ʃ/ of /d͡ʒ/, dan wordt er een klinkertje ingelast en wordt -(e)s uitgesproken als /ɪz/ (soms weergegeven als /əz/). Voorbeelden: buses /ˈbʌsɪz/, dishes /ˈdɪʃɪz/, matches /ˈmætʃɪz/, judges /ˈdʒʌdʒɪz/.

Exact dezelfde fonologische voorwaarden bepalen ook de uitspraak van het verleden tijdsaffix -ed, maar daar zijn de allomorfen /t/, /d/ en /ɪd/ (of /əd/) in plaats van /s/, /z/, /ɪz/. Kort samengevat:

• Na een stemloze medeklinker (niet /t/) wordt -ed als /t/ uitgesproken: walked /wɔːkt/, kissed /kɪst/.
• Na een stemhebbende klank (inclusief klinkers) wordt -ed als /d/ uitgesproken: played /pleɪd/, begged /bɛgd/.
• Na /t/ of /d/ wordt een extra klinker ingevoegd en -ed uitgesproken als /ɪd/ of /əd/: wanted /ˈwɒntɪd/, decided /dɪˈsaɪdɪd/.

Waarom dit gebeurt

De onderliggende verklaring is articulatorisch en fonologisch: sprekers passen de uitspraak aan om spraakproductie en perceptie te vergemakkelijken. Stemhebbendheid (voicing) wordt meestal geassimileerd: een voiceloze klinker eindigend klank maakt het onmogelijk om zonder extra inspanning een stemhebbende s-klank te produceren, daarom ontstaat /s/ na voiceloze eindklanken en /z/ na stemhebbende. Bij eindklanken die zelf al sibilanten zijn (zoals /s/ of /ʃ/) wordt een klinkertje ingevoegd om twee sibilanten te scheiden, wat resulteert in /ɪz/.

Opmerkingen en uitzonderingen

• Er zijn natuurlijk uitzonderingen op morfologische schaal (onregelmatige meervouden en verleden vormen: children, men, went), die niet door deze regels worden bepaald.
• Orthografie kan afwijken: meervoudsletters worden gespeld als -s, -es of -ies (dog → dogs, bus → buses, baby → babies), maar de uitspraak volgt de fonologische regels hierboven.
• In losse of informele spraak kunnen verdere assimilaties en reducties optreden, maar de genoemde allomorfen zijn de standaardfonologische patronen.

Zoek op letter