Tandformule: Definitie & voorbeelden van gebitsformules bij zoogdieren

Leer wat een tandformule is, met heldere voorbeelden van gebitsformules bij zoogdieren (mens, kat, paard, opossum) voor melk- en volwassen gebit.

Een tandformule is een compacte weergave van het gebit van een zoogdier. Met een tandformule lees je in één oogopslag hoeveel en welke soorten tanden er aan één kant van de mond (één kwadrant) voorkomen, zowel boven- als onderkaaks. Omdat het gebit in principe links‑rechts symmetrisch is, wordt het totale aantal tanden berekend door de waarden van één zijde te verdubbelen.

Bijna alle zoogdieren hebben vier soorten tanden:

1. snijtanden
2. hoektanden
3. premolaren
4. kiezen

De aantallen en de vorm van deze tanden zijn vaak aangepast aan de voeding en levenswijze van de soort. In de loop van de evolutie hebben verschillende zoogdiergroepen karakteristieke aanpassingen ontwikkeld: variatie in aantal, in de verhouding tussen tandtypen en in de vorm en oppervlakte van het kauwvlak.

Hoe lees je een tandformule?

Een tandformule geeft per kwadrant eerst het aantal snijtanden (I), daarna hoektanden (C), premolaren (P) en tenslotte molaren/kiezen (M): I C P M. Vaak wordt dit weergegeven als twee getallenrijen gescheiden door een schuine streep: de bovenkaak boven de streep en de onderkaak onder de streep. Bijvoorbeeld, de formule 2.1.2.3 / 2.1.2.3 (kort: 2123/2123) betekent dat aan één kant van de bovenkaak 2 snijtanden, 1 hoektand, 2 premolaren en 3 kiezen zitten, en hetzelfde geldt voor de onderkaak.

Omdat het melkgebit (deciduous of wisselgebit) andere aantallen kan hebben dan het blijvende gebit, wordt de formule voor melktanden vaak in kleine letters genoteerd en soms voorafgegaan door de letter d (voor deciduous). In veel teksten ziet u daarom de melktandformule in kleine letters en de volwassenformule in hoofdletters, gecombineerd als een breuk: bijvoorbeeld i.c.p.m / I.C.P.M.

Om het totaal aantal tanden in de mond te krijgen, tel je de aantallen van boven én onder per kwadrant bij elkaar en vermenigvuldig je dat met twee (linker- en rechterzijde).

Voorbeelden

1. Menselijk: melkgebit (per kwadrant) = 2.1.2 / 2.1.2, genoteerd meestal als 212/212; volwassen gebit = 2.1.2.3 / 2.1.2.3 (2123/2123). Omdat de kinderkiezen (de tweede serie premolaren in het melkgebit) worden vervangen door de volwassen premolaren, verandert het aantal premolaren per kwadrant. Het totale aantal tanden voor een volwassen mens is het dubbele van de som per kwadrant = 32.
2. Opossum: 5.1.3.4 / 4.1.3.4. Bij sommige buideldieren, zoals bepaalde opossumsoorten, wijkt het aantal snijtanden en premolaren tussen boven- en onderkaak af.
3. Felines: 3.1.3.1 / 3.1.2.1. Bij katachtigen zijn de laatste bovenste premolaar (P4) en de eerste onderste kies (M1) sterk ontwikkeld als snijvlakken; deze paar tanden vormt het zogenaamde carnassiale paar en is gespecialiseerd om vlees en huid door te snijden.
4. Paard: 3.1.3(or4).3 / 3.1.3.3. Het paardengebit is sterk gespecialiseerd voor het eten van gras. Paarden hebben hypsodonte tanden (lange kronen) die gedurende het leven relatief veel slijten en deels blijven doorgroeien vanuit de tandwortel. De tanden zijn functioneel gescheiden: de snijtanden grijpen en afsnijden gras, de kiezen vermalen het voedsel.

Zowel katachtigen als paarden (en veel herbivoren) hebben vaak een duidelijke diastema — een ruimte of spleet tussen de voortanden en de achtertanden. Deze diastema is functioneel: bij herbivoren maakt hij ruimte voor tong- en lipbewegingen bij het verzamelen en verwerken van plantaardig materiaal.

Aanvullende opmerkingen

• Variatie tussen soorten: Niet alle zoogdieren volgen precies hetzelfde patroon: sommige groepen (bijv. insecteneters, knaagdieren, bepaalde buideldieren) hebben afwijkende aantallen of gespecialiseerde tanden.
• Tijdelijk versus blijvend: Veel zoogdieren hebben eerst een melkgebit dat later vervangen wordt door het permanente gebit; bij sommige soorten (bijv. knaagdieren) gebeurt er echter geen volledige vervanging of is het patroon afwijkend.
• Functionele aanpassingen: Vorm en grootte van tanden (scherp, knobbels, platte wanden) geven veel informatie over dieet: vleeseters hebben snijdende en scheurende elementen (carnassials), planteneters hebben brede, knobbeldige kiezen voor malen.

Een tandformule is dus een handig, gestandaardiseerd hulpmiddel om snel het gebit van een dier te beschrijven en vergelijkingen te maken tussen soorten en levenswijzen.

Vragen en antwoorden

V: Wat is een tandheelkundige formule?

V: Hoeveel soorten tanden hebben zoogdieren?

V: Hoe wordt het gebit van een dier uitgedrukt in een tandformule?

V: Wat betekent diasteem?

V: Waarvoor worden carnassials gebruikt?

Zoek op letter