Ecclesia (of Ekklesia) betekent in de christelijke theologie zowel: een bepaald lichaam van gelovigen, als het geheel van de gelovigen. Latijn ecclesia, van Grieks ekklesia, waar het woord een samenstelling is van twee segmenten: "ek", een voorzetsel dat "uit" betekent, en een werkwoord, "kaleo", dat "roepen" betekent - samen, letterlijk, "roepen". Hoewel dat gebruik al snel verviel en werd vervangen door "vergadering, gemeente, raad", of "oproeping".
Etymologie en oude betekenis
Ekklesia komt uit het klassieke Grieks en betekent letterlijk "de uitgeroepenen" of "zich verzamelen". In de Griekse stadstaten verwees ekklesia aanvankelijk naar een volksvergadering waarin vrije burgers bijeenkwamen om politieke beslissingen te nemen. In de Septuagint, de Griekse vertaling van het Oude Testament, werd het woord gebruikt voor de samenkomst van het volk Israël, wat de overgang naar een religieuze betekenis vergemakkelijkte.
Gebruik in het Nieuwe Testament
In het Nieuwe Testament verschijnt ekklesia vooral als aanduiding voor de groep mensen die in Christus geloven. Zowel plaatselijke gemeentes ("de kerk te Korinthe", "de gemeente in Filippi") als de universele gemeenschap van gelovigen ("de kerk van God") worden met dit woord aangeduid. Belangrijke passages zijn onder andere de handelingen van de apostelen en Paulus' brieven, waar organisatiefuncties, leer en onderlinge relaties binnen de ekklesia worden besproken.
Belangrijke betekenisaspecten
- Geroepen gemeenschap: de nadruk ligt op het idee van uitverkiezing en roeping — de gelovigen zijn door God geroepen om samen te leven en te getuigen.
- Verzamelen en vergaderen: concreet duidt het op het samenkomen van mensen voor aanbidding, onderwijs en sacramenten.
- Organisatie en structuur: het woord omvat zowel informele groepen als gestructureerde gemeenschappen met ambten zoals oudsten, diakenen en voorgangers.
Verschillende theologische interpretaties
De precieze invulling van wat de ekklesia is, verschilt tussen christelijke tradities:
- Rooms-katholiek en oosters-orthodox: de Kerk (met hoofdletter) wordt gezien als zichtbare, sacramentele institutie met apostolische continuïteit; de universele Kerk en de lokale parochie hangen nauw samen.
- Protestants (luthers, hervormd): men benadrukt zowel de kerk als het lichaam van gelovigen (het 'priesterschap van alle gelovigen') als de plaats waar het Woord wordt gehoord en de sacramenten bediend worden.
- Evangelisch en pinkstergroepen: de nadruk ligt vaak op de levende gemeenschap van gelovigen, persoonlijk geloof, missie en ervaring van de Geest; minder op formele hiërarchie.
Functie en rol binnen de kerk
De ekklesia vervult meerdere functies binnen het christelijk leven:
- Aanbidding en sacramenten: samenkomen voor eredienst, Eucharistie/Avondmaal, doop en andere rituele vormen.
- Onderwijs en vorming: prediking, catechese en Bijbelstudie om geloofskennis en geestelijke groei te bevorderen.
- Gemeenschap en pastorale zorg: onderlinge hulp, zorg voor zieken, armen en rouwenden.
- Missie en diakonie: verkondiging van het evangelie en praktische hulpverlening in de samenleving.
- Toezicht en tucht: handhaving van leer en orde binnen de gemeenschap wanneer nodig.
Kerkgebouw versus kerk
In het dagelijks taalgebruik wordt "kerk" vaak gebruikt voor het gebouw waar gelovigen samenkomen. Theologisch is het belangrijk te onderscheiden tussen het kerkgebouw (het fysieke bouwwerk) en de ekklesia (de gemeenschap van gelovigen). De Bijbelse nadruk ligt meestal op de mensen en hun relaties, niet op het stenen gebouw.
Samenvatting
Ecclesia / Ekklesia is een veelzijdig begrip: historisch politiek en sociaal, maar in de christelijke traditie primair een term voor de geroepene gemeenschap van gelovigen — lokaal en universeel. De term duidt op samenkomen, roeping, bediening en missie. Hoe precies ingevuld, hangt af van doctrinaire accenten en kerkelijke traditie, maar in alle varianten blijft de kern: een gemeenschap van mensen die geroepen zijn om samen te leven, te aanbidden en te getuigen van hun geloof.
