Humanisme is een breed begrip voor een levens- en gedachtewijze die de mens, menselijke waardigheid en rede centraal stelt. Het begrip omvat zowel een beschrijving van hoe mensen de wereld kunnen begrijpen als normatieve ideeën over hoe men behoort te handelen. Humanisten leggen vaak nadruk op autonomie, empathie en de zoektocht naar zingeving zonder voorrang te geven aan bovennatuurlijke verklaringen; het is dus ook een bepaald wereldbeeld over mens, maatschappij en cultuur.

Kernkenmerken

Typische kenmerken van humanistisch denken zijn het vertrouwen in de menselijke rede en in menselijke waarden als basis voor moraal. Humanisten pleiten meestal voor een op bewijs en rede gebaseerde benadering: ethiek wordt besproken in termen van welzijn en rechtvaardigheid, en niet primair als godsgebod. Kritisch denken en het toetsen van beweringen spelen een centrale rol: kritisch denken, betrouwbare bewijsvoering en filosofische tradities zoals rationalisme en empirisme worden vaak aangehaald als middelen om kennis te vergaren.

Ontwikkeling en geschiedenis

Elementen van humanistisch denken vinden hun wortels in de klassieke oudheid, maar het moderne humanisme kreeg vorm tijdens de Renaissance, toen aandacht voor individuele waardigheid en klassieke studie herleefde. In de Verlichting werd die nadruk op rede en autonomie verder uitgewerkt en gecombineerd met wetenschappelijke vooruitgang. In de twintigste eeuw ontstond de term 'seculier humanisme' om stromingen te beschrijven die expliciet afstand namen van religieuze autoriteit en van letterlijke aannames zoals dogma's en bijgeloof. Tegelijkertijd bestaan er ook religieuze varianten die humanistische waarden binnen religieuze kaders interpreteren.

Toepassingen en maatschappelijke betekenis

Humanistische opvattingen hebben invloed op onderwijs, gezondheidszorg, ethiek in wetenschap en op mensenrechten. In het publieke debat leveren humanistische argumenten vaak een bijdrage aan discussies over democratie, vrije meningsuiting, gelijke behandeling en laïciteit. Voor wie een niet-theïstische levenshouding heeft, is het secularisme een verwante positie: beide benadrukken dat publieke besluitvorming niet afhangt van religieuze dogma's, hoewel ze verschillende accenten kunnen leggen.

Verschillen, debatten en aandachtspunten

Er bestaan verschillende vormen van humanisme: traditioneel humanisme, seculier humanisme en religieus humanisme verschillen in de rol die religie en transcendentaal gedachtegoed toebedeeld krijgen. Belangrijke discussies gaan over de grondslag van moraal (objectief of relationeel), de plaats van emoties naast rede, en de vraag in hoeverre humanisme universele waarden kan claimen zonder culturele diversiteit te negeren. Humanisme wordt soms verwisseld met louter atheïsme; hoewel veel humanisten niet-gelovig zijn, is het humanisme primair een ethisch en intellectueel perspectief en geen vast geloofssysteem.

Verder lezen en bronnen