Alfabetisering
In de 8e eeuw voor Christus leerden de Grieken voor de tweede keer lezen en schrijven. Zij hadden de geletterdheid verloren aan het einde van de Myceense cultuur, toen de mediterrane wereld in de Donkere Middeleeuwen terechtkwam. De Griekse Donkere Middeleeuwen (~1100 BC-750 BC), of de ineenstorting van de Bronstijd, is een periode in de geschiedenis van het oude Griekenland en Anatolië waarvan geen schriftelijke verslagen en weinig archeologische overblijfselen bestaan.
De Grieken leerden het alfabet van een ander oud volk, de Feniciërs. Zij pasten het enigszins aan. Met name introduceerden de Grieken regelmatige letters voor klinkers, wat nodig was voor hun taal. Hun alfabet werd op zijn beurt gekopieerd door de Romeinen, en een groot deel van de wereld gebruikt nu het Romeinse alfabet.
Politieke structuur
Het oude Griekenland had één taal en cultuur, maar werd pas verenigd in 337 voor Christus, toen Macedonië Athene en Thebe versloeg. Dat betekende het einde van de Klassieke periode en het begin van de Hellenistische periode. Zelfs toen werden de veroverde steden slechts aangesloten bij de Korinthische Liga van Filips II van Macedonië; ze werden niet zelf bezet en geregeerd.
Stadstaten in het oude Griekenland
Het oude Griekenland bestond uit enkele honderden min of meer onafhankelijke stadstaten. Dit verschilde van andere samenlevingen, die stammen waren, of koninkrijken die over relatief grote gebieden heersten.
Ongetwijfeld heeft de geografie van Griekenland, verdeeld en onderverdeeld door heuvels, bergen en rivieren, bijgedragen tot de aard van het oude Griekenland. Enerzijds twijfelden de oude Grieken er niet aan dat zij "één volk" waren; zij hadden dezelfde godsdienst, dezelfde basiscultuur en dezelfde taal. Toch was elke stadstaat of "polis" onafhankelijk; eenwording was iets waar de oude Grieken zelden over spraken. Zelfs toen, tijdens de tweede Perzische invasie van Griekenland, een groep stadstaten zich bond om Griekenland te verdedigen, bleven de meeste polis neutraal, en na de Perzische nederlaag vielen de bondgenoten snel terug in onderlinge strijd.
De belangrijkste kenmerken van het oude Griekse politieke systeem waren:
- Het fragmentarische karakter ervan. Er was niet één land, maar vele kleine landen die "stadstaten" werden genoemd.
- De focus op steden in kleine staten.
- De kolonies die zij stichtten rond de Middellandse Zee waren onafhankelijk van de stichtende stad. Ze stonden echter wel sympathiek tegenover hun "moederstad".
- Verovering of directe overheersing door een andere stadstaat was vrij zeldzaam.
- De steden groepeerden zich in bonden, en leden verlieten soms de ene bond en sloten zich aan bij een andere.
Later, in de Klassieke periode, waren de bonden minder en groter, en gedomineerd door één stad (met name Athene, Sparta en Thebe). Vaak werden steden onder dreiging van oorlog (of als onderdeel van een vredesverdrag) gedwongen zich aan te sluiten. Nadat Filips II van Macedonië de kerngebieden van het oude Griekenland had "veroverd", probeerde hij het gebied niet te annexeren of te verenigen in een nieuwe provincie. Wel dwong hij de meeste steden zich aan te sluiten bij zijn eigen Korinthische Liga.
Koninkrijken
Sommige steden waren democratisch, sommige waren aristocratisch, en sommige waren monarchieën. Sommige hadden vele revoluties waarbij de ene soort regering de andere verving. Een beroemd Grieks koninkrijk is Macedonië, dat korte tijd het grootste rijk ter wereld werd door de verovering van het Perzische rijk (inclusief het oude Egypte) en tot in het huidige India reikte. Andere beroemde koninkrijken zijn Epirus en Thessalië.
Monarchieën in het oude Griekenland waren niet absoluut, omdat er meestal een raad van oudere burgers was (de senaat, of in Macedonië het congres) die advies gaf aan de koning. Deze mannen werden niet gekozen of uitgeloot zoals in de democratische stadstaten.
Burgers
Burgers die konden deelnemen aan de regering in het oude Griekenland waren meestal mannen die vrij geboren waren in die stad. Vrouwen, slaven en (meestal) elders geboren inwoners hadden geen stemrecht. De details verschilden per stad. Athene is daar een voorbeeld van: De inwoners van Athene bestonden uit drie groepen: burgers, metics (inwonende vreemdelingen) en slaven. Burgers waren inwoners van wie de voorouders al drie generaties lang Atheners waren. Mannelijke burgers hadden de rechten van vrije mannen en konden gekozen worden voor elke officiële staatsfunctie. "Van de geschatte 150.000 inwoners van de stadstaat Attica bezat slechts ongeveer een vijfde het privilege van burgerschap". Vrouwen die burger waren in Athene konden niet deelnemen aan politieke functies, maar in Sparta wel.
Kolonies
Het aantal Grieken groeide en al snel konden ze niet genoeg voedsel verbouwen voor alle mensen. Als dit gebeurde, stuurde een stad mensen weg om een nieuwe stad te stichten, een zogenaamde kolonie.
Omdat het terrein ruw was, werd meestal over zee gereisd. Daarom werden veel nieuwe steden gesticht langs de kustlijn. Eerst werden nieuwe steden gesticht in Anatolië (Klein-Azië) en later langs de Zwarte Zee, op Cyprus, in Zuid-Italië, op Sicilië en rond het huidige Benghazi in Libië. Ze begonnen zelfs een stad, Naucratis, aan de rivier de Nijl in Egypte. De steden van vandaag, Syracuse, Napels, Marseille en Istanbul begonnen als de Griekse steden Syracusa, Neapolis, Massilia en Byzantium.
De grote vier
Tegen de 6e eeuw voor Christus werden enkele steden veel belangrijker dan de andere. Dat waren Korinthe, Thebe, Sparta en Athene.
De Spartanen waren zeer gedisciplineerde soldaten. Ze versloegen de mensen die in hun buurt woonden en die mensen moesten het land voor de Spartanen bewerken. Deze "heloten" moesten de Spartanen een deel van het voedsel geven dat zij verbouwden en zo hoefden de Spartanen niet te werken. In plaats daarvan leerden ze hoe ze betere soldaten konden worden. Er waren niet veel Spartanen, maar wel veel heloten. Spartaanse militaire kracht beheerste de heloten. De Spartanen hadden twee erfelijke koningen die hen in de oorlog leidden. Thuis werden ze ook geregeerd door een groep oude mannen die de Gerousia (de Senaat) werden genoemd.
Athene werd een democratie in 510 voor Christus. De mannen kwamen naar een plek in het centrum van de stad en besloten wat ze moesten doen. Het was de eerste plaats ter wereld waar het volk besliste wat hun land moest doen. In de Boule (het parlement) zouden ze praten en dan stemmen over wat ze zouden doen. Maar de vrouwen stemden niet. Athene had slaven. Deze slaven waren eigendom van hun meesters en konden aan iemand anders worden verkocht. De Atheense slaven waren minder vrij dan de Spartaanse heloten. Elk jaar kozen de Atheense burgers acht generaals die hen in de oorlog leidden.
