Hymenium: definitie en rol bij paddenstoelen (Basidiomycota & Ascomycota)

Ontdek wat het hymenium is, hoe basidia en asci sporen vormen en waarom deze laag cruciaal is voor identificatie van Basidiomycota & Ascomycota.

Het hymenium is de weefsellaag op de hymenofoor van het deel van een schimmel dat vruchten draagt. Hier groeien cellen uit tot basidium of asci, die sporen maken. Het hymenium is dus de vruchtbare laag waar de eigenlijke seksuele voortplanting en sporenvorming plaatsvindt: in basidiomyceten vindt karyogamie en daaropvolgende meiose plaats in de basidia, in ascomyceten in de asci.

Waar het hymenium te vinden is, is traditioneel het eerste wat gebruikt wordt om paddenstoelen te identificeren of om paddenstoelen in families in te delen. Hieronder staan enkele voorbeelden van waar het hymenium te vinden is bij verschillende soorten Basidiomycota en Ascomycota, plus aanvullende toelichting over structuur, functie en praktijk bij determinatie.

Wat is de structuur van het hymenium?

Het hymenium bestaat uit een mengsel van:

• Fertiele cellen – basidia (bij Basidiomycota) of asci (bij Ascomycota) waarin sporen gevormd worden;
• Steriele onderdelen – zoals cystidia (bij basidiomyceten) of paraphyses (bij ascomyceten), die vaak dienen als steun, bescherming of helpen bij vochtregulatie en die belangrijke kenmerken zijn voor microscopische identificatie;
• Subhymenium – een onderliggende laag van compacte hyfen die het hymenium steunt en voedt.

Verschijningsvormen van het hymenium (hymenophoren)

De plaats en vorm van het hymenium (het hymenophore) verschilt sterk en is een belangrijk herkenningsteken:

• Lamelletjes (gills) – het hymenium zit op de verticale lamellen aan de onderzijde van een hoed (typisch voor agarics zoals veel paddenstoelen met hoed en steel).
• Buizen/poriën – het hymenium bekleedt de binnenkant van een buizenstelsel; sporen komen via openingen (poriën) vrij (kenmerkend voor boletales en veel polypores).
• Tanden of naalden – het hymenium ligt op uitsteeksels in de vorm van “tanden” (bijv. Hydnum-soorten).
• Glad of gerimpeld oppervlak – sommige groepen hebben een grotendeels vlak of golvend hymenium (corticioide schimmels, sommige polypores en hydnoïden).
• Apothecia (bekers) en perithecia – bij Ascomycota kan het hymenium liggen in open bekervormige vruchtlichamen (apothecia) of in ingebedde flaskvormige perithecia met een porus, of volledig gesloten in cleistothecia.

Functionele en ecologische aspecten

• Sporenproductie en -verspreiding: het hymenium is de plaats waar sporen worden gevormd en vaak ook actief worden afgestoten (bij basidiomyceten gebeurt dat vaak via ballistische afschotmechanismen van basidiosporen; bij veel ascomyceten kan afschot actief of passief zijn).
• Bescherming en microklimaat: steriele elementen zoals cystidia en paraphyses beschermen de vruchtlichamen tegen uitdroging en reguleren vocht rondom de sporen.
• Indeling en soortenrijkdom: de diversiteit aan hymeniumvormen weerspiegelt verschillende evolutionaire strategieën voor sporenverspreiding en habitatadaptatie.

Microscopische kenmerken en identificatie

Microscopisch onderzoek van het hymenium is vaak doorslaggevend bij de determinatie. Belangrijke kenmerken zijn:

• Vorm, grootte en aantal sporen per basidium of ascus;
• Aanwezigheid en vorm van cystidia of paraphyses;
• Sporekleuren en ornamentatie (zichtbaar met hoge vergroting en soms met kleuringen);
• Reacties op chemicaliën (bv. Melzer-reagens voor amyloïditeit of bepaalde kleurreacties die taxonomisch relevant zijn).

Gebruikelijke technieken: dunne coupes van het hymenium maken, kleuren (bv. Congo red, Lactofenol), en observatie onder 400–1000× vergroting. Een sporenafdruk (spore print) van een hoed kan ook informatie geven over sporekleur, wat samen met hymeniumtype determinatie vergemakkelijkt.

Praktische tips in het veld

• Bekijk of het hymenium zichtbaar is aan de onderzijde van de vruchtlichaam (lamellen, poriën, tanden, etc.).
• Raak het hymenium zo min mogelijk aan: bij veel soorten schudt dit al sporen los en kan het beschadigen.
• Maak foto’s van boven- en onderzijde en noteer de omgeving (substraat, gastheer, bodemsoort) — veel soorten zijn habitatgebonden.
• Voor veilige determinatie in soortenrijk of moeilijk groepen is vaak microscopisch onderzoek van het hymenium noodzakelijk.

Variatie en uitzonderingen

Hoewel hymenium-locatie traditioneel een eerste indelingskenmerk is, zijn er overgangsvormen en convergente structuren. Sommige groepen kunnen hetzelfde type hymenium onafhankelijk hebben ontwikkeld, en bij sommige soorten verandert het hymenium uiterlijk tijdens veroudering. Daarom wordt hymeniumgebruik altijd gecombineerd met andere morfologische, ecologische en microscopische kenmerken.

Samenvattend: het hymenium is de vruchtbare weefsellaag op het vruchtlichaam van een schimmel en staat centraal bij sporenvorming, determinatie en ecologische functie. Kennis van hymeniumtype (lamellen, poriën, tanden, bekers, enz.) en microscopische eigenschappen biedt veel informatie voor de indeling en herkenning van zowel Basidiomycota als Ascomycota.

Vragen en antwoorden

V: Wat is het hymenium bij schimmels?

V: Wat is de functie van het hymenium?

V: Hoe wordt het hymenium van paddenstoelen traditioneel gebruikt voor identificatie?

V: Welke soorten schimmels produceren basidium?

V: Welke soorten schimmels produceren asci?

V: Wat is de hymenofoor bij schimmels?

Vraag: Waarom is het begrijpen van de locatie van het hymenium belangrijk in de studie van schimmels?

Zoek op letter