Moraxella (M. catarrhalis): gramnegatieve bacteriën, kenmerken en ziekten

Moraxella (M. catarrhalis): ontdek gramnegatieve kenmerken, diagnose, infecties en behandeling; impact op luchtwegen en COPD.

Moraxella is een geslacht van bacteriën. Het is genoemd naar Victor Morax, een Zwitserse oogspecialist (oogarts). Ze zijn gramnegatief. De cellen zijn korte staafjes of cocci. Moraxella catarrhalis kan chronische obstructieve longziekte veroorzaken.

Kenmerken

• Morfologie: Moraxella-bacteriën verschijnen in de microscoop meestal als korte staafjes of diplokokken (paargewijs staande cocci). De soort Moraxella catarrhalis wordt vaak beschreven als gramnegatieve, niet‑motiele coccobacillen.
• Groei en laboratoriumkenmerken: Ze groeien doorgaans goed op bloed- en chocolaagar. Kolonies zijn meestal glanzend, grijs-wit en kunnen karakteristiek stevig zijn (soms beschreven als 'hockey puck'-consistentie: de kolonie blijft bij verplaatsing heel).
• Biochemie: M. catarrhalis is meestal oxidase-positief, catalase-positief en asaccharolytisch (verbrandt geen suikers). Het is DNase-positief en kan worden onderscheiden van Neisseria-soorten door deze eigenschappen.
• Taxonomie en naamgeving: vroeger werd M. catarrhalis soms aangeduid als Branhamella catarrhalis; de huidige classificatie plaatst het in het geslacht Moraxella.

Ziekten en klinische betekenis

• Reservoir: M. catarrhalis koloniseert vaak de bovenste luchtwegen (nasofarynx) van gezonde personen, vooral jonge kinderen.
• Veelvoorkomende infecties: veroorzaakt otitis media (middenoorontsteking) bij kinderen, acute sinussitis, en acute bronchitis. Bij kwetsbare groepen kan het ook pneumonie veroorzaken.
• COPD-exacerbaties: M. catarrhalis is een belangrijke uitlokkende factor van exacerbatie bij patiënten met chronische obstructieve longziekte (COPD) en kan de symptomen verergeren.
• Andere manifestaties: zeldzamer zijn invasieve infecties zoals bacteriëmie en meningitis, vooral bij immuungecompromitteerde patiënten of ouderen.

Virulentiefactoren

• Adhesines en oppervlakte-eiwitten (bv. UspA): helpen bij het hechten aan slijmvliescellen.
• Lipooligosaccharide (LOS): draagt bij aan ontsteking en immuunresponsen.
• Biofilmvorming: bevordert persistentie in de bovenste luchtwegen en draagt bij aan recidiverende infecties en resistentie tegen clearance.
• Beta-lactamaseproductie: veel stammen produceren beta-lactamase, wat leidt tot resistentie tegen eenvoudige penicillines (zoals amoxicilline).

Diagnostiek

• Microscopie en kweek: gramkleuring en kweek op bloed- of chocolaagar; oxidase- en DNase-testen helpen bij identificatie.
• Moleculaire methoden: PCR en andere nucleïnezuuramplificatietests worden in sommige labs gebruikt voor snellere of gevoeligere detectie.
• Belang van klinische correlatie: omdat M. catarrhalis vaak kolonisator is van de bovenste luchtwegen, moet men bij positieve kweek beoordelen of het gevonden micro-organisme ook daadwerkelijk de oorzaak is van de symptomen.

Behandeling en resistentie

• Beta-lactamaseresistentie: veel stammen produceren beta-lactamase en zijn daardoor resistent tegen ampicilline/amoxicilline. Daarom is amoxicilline alleen vaak onvoldoende.
• Voorkeursmiddelen: amoxicilline-clavulaanzuur, bepaalde cephalosporines (bv. cefuroxim, cefdinir), macroliden (zoals azitromycine), doxycycline en in ernstiger gevallen respiratoire fluoroquinolonen (volgens lokale richtlijnen en gevoeligheidsgegevens).
• Keuze afhankelijk van lokale resistentie: behandelkeuze moet rekening houden met lokale gevoeligheidsdata en patiëntfactoren (allergieën, comorbiditeiten).
• Preventie van recidieven: bij recidiverende otitis media of COPD-exacerbaties kan behandeling gecombineerd worden met niet-antibiotische maatregelen (bv. goede hygiëne, rookstop, vaccinaties waar relevant).

Epidemiologie en preventie

• Verspreiding: wereldwijd aanwezig; colonisatie komt vooral voor bij jonge kinderen en volwassenen in gesloten settings (kinderopvang, gezinnen).
• Preventieve maatregelen: er is geen specifieke vaccinatie tegen M. catarrhalis in routinegebruik. Algemene maatregelen zoals handhygiëne, rookstop en het adequaat behandelen van virale luchtweginfecties kunnen het risico op secundaire bacteriële infecties verminderen.
• Rol van vaccinaties: door vaccinatie tegen andere pathogenen (bv. pneumokokvaccinatie, griepvaccinatie) kan secundaire ziekte en antibioticagebruik verminderen, wat indirect ook het probleem van Moraxella-infecties kan beïnvloeden.

Samenvattend: Moraxella, met name Moraxella catarrhalis, is een gramnegatieve bacterie die zowel commensaal in de bovenste luchtwegen kan voorkomen als pathogeen kan zijn bij otitis media, sinusitis, bronchitis en COPD-exacerbaties. Diagnostiek berust op kweek en laboratoriumtests; veel stammen produceren beta-lactamase, wat invloed heeft op de keuze van antibioticumtherapie.

Zoek op letter