Zwakke wisselwerking: de zwakke kracht, W- en Z-bosonen uitgelegd

Ontdek de zwakke wisselwerking: wat W- en Z-bosonen doen, hoe bètaverval werkt en de betekenis van de elektrozwakke wisselwerking in het heelal.

Schrijver: Leandro Alegsa

19-01-2026 20:17

Zwakke wisselwerking, ook zwakke kracht of zwakke kernkracht genoemd, is een van de vier fundamentele krachten in het heelal. Zij wordt gedragen door deeltjes die bekend staan als de W- en Z-bosonen, die peilbosonen zijn. De zwakke kracht veroorzaakt bètaverval, een vorm van radioactiviteit. Bij extreem hoge energieniveaus beginnen de kracht van de zwakke wisselwerking en die van het elektromagnetisme op dezelfde manier te werken, en dit wordt de elektrozwakke wisselwerking genoemd.

Wat is de zwakke wisselwerking?

De zwakke wisselwerking is een fundamentele kracht die subatomaire deeltjes doet veranderen van soort (bijvoorbeeld een neutron naar een proton) en die verantwoordelijk is voor processen waarbij de quark- of lepton-eigenschappen (zoals smaak) veranderen. In tegenstelling tot het elektromagnetisme en de sterke kracht heeft de zwakke kracht korte reikwijdte omdat de dragerdeeltjes—de W- en Z-bosonen—een grote massa hebben. Daarom werkt de zwakke kracht alleen over afstanden van ongeveer 10⁻¹⁸ meter.

W- en Z-bosonen — de dragers van de zwakke kracht

W±-bosonen: geladen deeltjes (W+ en W−). Zij zijn verantwoordelijk voor zogenaamde geladen stroom of charged-current interacties, waarbij lading en type deeltje veranderen (bijvoorbeeld bij β−-verval: een neutron → proton + e− + anti-neutrino).
Z0-boson: een neutraal deeltje dat neutrale-current interacties mogelijk maakt; deze veranderen de lading van een deeltje niet, maar kunnen wel bijvoorbeeld een neutrino verstrooien.
Door het grote massagetal van deze bosonen is de zwakke kracht kort van bereik; de massa's zijn ongeveer W ≈ 80,4 GeV/c² en Z ≈ 91,2 GeV/c².

Belangrijke eigenschappen

Verschil in sterkte: op subatomair niveau is de zwakke kracht zwakker dan het elektromagnetisme en de sterke kracht, maar veel sterker dan de zwaartekracht bij deze schaal.
Pariteitsschending: de zwakke wisselwerking schendt spiegel- of pariteitsymmetrie maximaal — een van de verrassende ontdekkingen in de jaren 1950 (bijv. het Wu-experiment).
Smakverandering (flavour change): de zwakke kracht verandert quark- en leptontypen, wat essentieel is voor radioactief verval en voor reacties in sterren.
CP-schending: in bepaalde zwakke processen treedt ook schending van CP-symmetrie op (combinatie van lading- en spiegelomkering), wat relevant is voor verklaringen van de materie-antimaterie-ongelijkheid in het heelal.
Massavoorziening: binnen het standaardmodel krijgen W- en Z-bosonen hun massa door het Higgs-mechanisme, wat samenhangt met het Higgs-deeltje.

Voorbeelden en toepassingen

Bètaverval: neutron → proton + elektron + antineutrino (β−); of proton → neutron + positron + neutrino (β+). Dit is direct toe te schrijven aan W-uitwisseling.
Sterrenfysica: in de kernreacties van de zon (proton-protonketen) speelt de zwakke wisselwerking een cruciale rol bij het omzetten van protonen in neutronen en het vrijgeven van neutrino's.
Neutrino-interacties: neutrino’s wisselen bijna uitsluitend via de zwakke kracht met materie, waardoor ze moeilijk detecteerbaar zijn maar tegelijk nuttig voor onderzoek naar de binnenkant van sterren en kernreactoren.
Deeltjesversnellers en detectie: W- en Z-bosonen werden experimenteel waargenomen bij hoge-energie botsingen (bijv. CERN, 1983), en studies van hun eigenschappen testen het standaardmodel.

Elektrozwakke unificatie

De zwakke wisselwerking en het elektromagnetisme worden verenigd in het elektrozwakke model (Glashow–Weinberg–Salam). Bij hoge energieën gedragen deze twee krachten zich als één enkele kracht; bij lagere energieën is die symmetrie verborgen doordat W- en Z-bosonen massa hebben gekregen via het Higgs-mechanisme. De elektrozwakke theorie is een hoeksteen van het standaardmodel van de deeltjesfysica.

Historie en ontdekking

De theoretische basis voor de elektrozwakke theorie werd gelegd in de jaren 1960 en resulteerde in Nobelprijzen voor belangrijke bijdragers.
Experimenteel werden de W- en Z-bosonen in 1983 ontdekt bij CERN door de samenwerkende UA1- en UA2-experimenten, een mijlpaal die het elektrozwakke model sterk ondersteunde.

Waarom het belangrijk is

De zwakke wisselwerking is essentieel om te begrijpen waarom bepaalde deeltjes vervallen, hoe energie in sterren wordt geproduceerd, en hoe de asymmetrie tussen materie en antimaterie in het vroege heelal mogelijk tot stand kwam. Hoewel de kracht zelf op korte afstand werkt en relatief 'zwak' is, heeft zij grote gevolgen voor nucleaire processen, astrofysica en de structuur van het standaardmodel.

Kernpunten samengevat:

De zwakke wisselwerking verandert de soort deeltjes (flavour) en veroorzaakt bètaverval.
W± (geladen) en Z0 (neutraal) zijn de dragerdeeltjes; hun massa beperkt de reikwijdte van de kracht.
De zwakke kracht schendt pariteit en kan CP-symmetrie schenden — sleutelbegrippen voor de verklaring van het heelal zoals we dat zien.
Bij hoge energieën is de zwakke kracht verenigd met het elektromagnetisme in de elektrozwakke kracht.

Bètaverval

Bètaverval is wat wetenschappers noemen het afbreken van een neutron, in tegenstelling tot alfaverval waarbij een atoom afbreekt. Deze vormen van afbraak staan meer bekend als radioactief verval. Bij bètaverval valt een neutron uiteen in een proton, een elektron en een neutrino. Dit is echter geen volledig beeld, er is een tussenstap. Merk op dat bij dit proces de totale lading behouden blijft. Behoudswetten zijn zeer belangrijk bij het berekenen van de mogelijke uitkomsten van deze interacties.

Meer gedetailleerd begint bètaverval met een neutron, dat is opgebouwd uit één up-quark en twee down-quarks. Aangezien up quarks een lading hebben van +2/3, en elke down quark een lading heeft van -1/3 resulteert dit in 2/3 -1/3 -1/3 = 0 lading. Als gevolg van de zwakke kracht zal, als er te veel neutronen in een atoomkern zijn, een van de neerwaartse quarks in een van de neutronen veranderen in een opwaarts quark. Hierdoor verandert de lading van het neutron van 0 in (2/3 +2/3 -1/3) = 1. Hieruit volgt dat het neutron geen neutron meer is, maar eigenlijk een proton (een deeltje met een lading van +1).

In een vreemd kwantumeffect komt bij deze transformatie een deeltje vrij dat W-boson wordt genoemd. Dit is het ijkboson (krachtdragend deeltje) van de zwakke kracht. Vreemd genoeg heeft het W-boson een massa die ongeveer 80 keer zo groot is als die van een neutron. Dit soort dingen gebeurt eigenlijk heel vaak in de kwantummechanica, maar het volgt het behoud van energie omdat het zo snel gebeurt. Na 3x10-25 seconden breekt het W-boson in een elektron en een elektron-antineutrino. (Het elektron-antineutrino doet niet echt veel). Hierdoor komt het elektron vrij en ontstaat in feite een proton uit een neutron.

Zoek in de encyclopedie