Archetype (psychologie): definitie, Jung, voorbeelden in mythologie en literatuur

Ontdek archetypen in psychologie: Jungs theorie, voorbeelden uit mythologie en literatuur en hoe archetypische rollen gedrag en motivaties onthullen.

Schrijver: Leandro Alegsa

12-02-2026 21:17

In de psychologie is een archetype een model van een persoon, persoonlijkheid of gedrag.

In de analyse van persoonlijkheid wordt de term archetype vaak algemeen gebruikt om te verwijzen naar

een meervoudig waargenomen stereotype-persoonlijkheidstype, in het bijzonder een oversimplificatie van een dergelijk type; of
een epitome-persoonlijkheidstype dat wordt geïllustreerd, vooral het "grootste" voorbeeld.

Maar in strikt taalkundige zin is een archetype slechts een definiërend voorbeeld van een persoonlijkheidstype. In die zin kan "moederfiguur" als een archetype worden beschouwd en zijn er voorbeelden te vinden in verschillende vrouwelijke personages met uitgesproken persoonlijkheden.

Archetypen komen al honderden jaren voor in de mythologie en de literatuur. Het gebruik van archetypen om de persoonlijkheid te analyseren werd ontwikkeld door Carl Jung in het begin van de 20e eeuw. De waarde van het gebruik van archetypische karakters in fictie komt voort uit het feit dat een grote groep mensen in staat is om onbewust het archetype, en dus de motivaties, achter het gedrag van het karakter te herkennen.

Wat bedoelde Jung met archetypen?

Volgens Carl Jung zijn archetypen geen aangeleerde rollen of individuele eigenschappen, maar universele, aangeboren psychische vormen die deel uitmaken van het collectief onbewuste. Ze verschijnen als terugkerende beelden, motieven en rollen in dromen, mythen, sprookjes en kunst. Voorbeelden van zulke vormen zijn de held, de moeder, de trickster, de wijze oude man en de schaduw. Deze structuren beïnvloeden hoe mensen ervaring organiseren en betekenis geven.

Belangrijke Jungiaanse archetypen

Persona – het sociale masker dat iemand toont aan de buitenwereld.
Schaduw – de kant van het individu die wordt weggedrukt of ontkend; vaak projecteren mensen hiervoor op anderen.
Anima/Animus – innerlijke tegenpool (vrouwelijke zijde in mannen = anima; mannelijke zijde in vrouwen = animus) die relaties en innerlijke balans beïnvloedt.
Zelf – het streven naar innerlijke eenheid en integratie van tegenstellingen; vaak gesymboliseerd door de mandala.
Held – degene die op avontuur gaat, beproevingen doorstaat en transformatie bereikt.
Moeder – verzorging, veiligheid, maar ook verstikkend of controlerend in negatieve vormen.
Trickster – ondermijnt regels, veroorzaakt chaos maar brengt ook verandering en vernieuwing.

Voorbeelden in mythologie en literatuur

Archetypen verschijnen universeel in mythen en verhalen. Enkele herkenbare voorbeelden:

De held: Herakles/Hercules, Odysseus en in moderne literatuur King Arthur en Frodo (Tolkien). Zij ondergaan beproevingen en leren iets wezenlijks over zichzelf.
De moeder: Demeter (Griekse mythologie) als symbool van voedende zorg; in religieuze verhalen treedt de moederfiguur vaak op als beschermster of offeraar.
De trickster: Loki (Noorse mythologie), Hermes (Griekse mythologie) of Brer Rabbit in Amerikaanse volksverhalen — personages die regels tarten en onverwachte wendingen veroorzaken.
De wijze oude man / mentor: Merlin, Gandalf of de oude Goeroe — helpen de held met raad en hulpmiddelen.
De schaduw: personages als Darth Vader of Mr. Hyde illustreren de duistere, onderdrukte kanten van de menselijke psyche.
Anima/Animus in fictie: relaties en innerlijke projecties in romans en drama's laten vaak zien hoe personages de ontbrekende kanten van zichzelf in anderen zoeken (bijvoorbeeld romantische idealisering of conflictueuze partnerschappen).

Gebruik van archetypen in psychologie en creatieve vakken

In therapie (met name Jungiaanse analyse) worden archetypen gebruikt om terugkerende patronen in dromen en gedrag te begrijpen. Technieken zoals droomanalyse en active imagination helpen cliënten contact te maken met onbewuste inhoud en integratie na te streven.

In schrijven, film en storytelling dienen archetypen als hulpmiddel om snel herkenbare, emotioneel resonante personages en verhaallijnen te maken. Doordat veel lezers of kijkers onbewust archetypische patronen herkennen, voelen verhalen vaak 'eerlijk' of 'diep' aan.

Kritiek en beperkingen

Hoewel nuttig, kent het archetype-concept kritiek:

Het kan leiden tot overmatige generalisatie en stereotypering van personages (verliest nuance).
Het idee van universalisme wordt bekritiseerd wegens mogelijke culturele bias — niet elk cultureel patroon is noodzakelijk universeel.
Empirische ondersteuning is beperkt; Jungiaanse archetypen zijn eerder interpretatief dan kwantitatief meetbaar.
In fictie kan excessief vertrouwen op archetypen leiden tot voorspelbaarheid en cliché.

Praktische tips voor toepassing

In therapie: gebruik archetypische thema's als uitgangspunt voor exploratie, niet als definitieve diagnose.
In schrijven: combineer archetypen of geef ze onverwachte trekken om diepte en originaliteit te creëren.
In analyse: let op symbolen, terugkerende motieven en emotionele resonantie in plaats van alleen labels te plakken.

Samengevat zijn archetypen krachtige, veelgebruikte instrumenten om menselijke beleving en verhalen te analyseren en te vormen. Ze bieden een kader waarmee zowel psychologen als kunstenaars verbindingen kunnen leggen tussen individuele ervaringen en gedeelde culturele beelden — mits ze met aandacht voor nuance en context worden toegepast.

Etymologie

Het woord archetype kwam reeds in 1545 in Europese teksten voor. Het is afgeleid van het Latijnse zelfstandig naamwoord archetypum via het Griekse zelfstandig naamwoord arkhetypon en het bijvoeglijk naamwoord arkhetypos, dat "eerst-gevormd" betekent. De Griekse wortels zijn arkhe- ("eerste" of "oorspronkelijke") + typos ("model", "type", "slag", "merkteken van een slag").

Vragen en antwoorden

V: Wat is een archetype?

A: Een archetype is een model van een persoon, persoonlijkheid of gedrag.

V: Hoe wordt de term archetype gebruikt bij de analyse van de persoonlijkheid?

A: De term archetype wordt vaak algemeen gebruikt in de persoonlijkheidsanalyse om te verwijzen naar een stereotype of een belichaming van een persoonlijkheidstype.

V: Wat is het verschil tussen een stereotype en een belichaming?

A: Een stereotype is een overgesimplificeerd persoonlijkheidstype dat meerdere keren is waargenomen, terwijl een epitome een persoonlijkheidstype is dat als het "grootste" voorbeeld wordt geïllustreerd.

V: Kan een moederfiguur worden beschouwd als een archetype?

A: Ja, een moederfiguur kan worden beschouwd als een archetype.

V: Waar zijn archetypen al honderden jaren aanwezig?

A: Archetypen komen al honderden jaren voor in de mythologie en literatuur.

V: Wie bevorderde het gebruik van archetypen om de persoonlijkheid te analyseren in het begin van de 20e eeuw?

A: Carl Jung bevorderde het gebruik van archetypen om de persoonlijkheid te analyseren in het begin van de 20e eeuw.

V: Wat is de waarde van het gebruik van archetypische personages in fictie?

A: De waarde van het gebruik van archetypische personages in fictie komt voort uit het feit dat een grote groep mensen het archetype onbewust kan herkennen en zo de beweegredenen achter het gedrag van het personage kan begrijpen.

Zoek in de encyclopedie