Valproaat (valproïnezuur): gebruik, bijwerkingen & zwangerschapsrisico's

Valproaat (valproïnezuur): gebruik, bijwerkingen en serieuze zwangerschapsrisico's — wat u moet weten over veiligheid, effecten en alternatieven.

Valproaat of VPA is een geneesmiddel dat in verschillende vormen voorkomt: valproïnezuur, natriumvalproaat en valproaat halfnatrium. Het wordt vooral gebruikt bij de behandeling van epilepsie en bipolaire stoornis, en kan ook worden ingezet om migraine te voorkomen. Valproaat is effectief bij veel soorten aanvallen te, met name gegeneraliseerde epilepsieën (zoals tonisch-clonische en myoclonische aanvallen). Het middel kan zowel intraveneus als via de mond worden toegediend, in verschillende formuleringen (tabletten, vloeistof, verlengde afgifte, infuus).

Hoe werkt valproaat?

Valproaat versterkt de remmende neurotransmissie in de hersenen (onder andere via verhoging van GABA) en beïnvloedt ionkanalen. Daardoor vermindert het de prikkelbaarheid van zenuwcellen en helpt het aanvallen te voorkomen of de stemming te stabiliseren bij bipolaire stoornis.

Waarvoor wordt het gebruikt?

• Epilepsie: vooral gegeneraliseerde epilepsieën en sommige focale epilepsieën.
• Bipolaire stoornis: ter stabilisatie van de stemming en behandeling van manische perioden.
• Preventie van migraine bij geselecteerde patiënten (migraine te).

Veelvoorkomende en belangrijke bijwerkingen

Veelvoorkomende bijwerkingen zijn slaperigheid, droge mond, zwakte, braken en misselijkheid. Daarnaast kunnen optreden:

• Gewichtstoename, tremor, haaruitval (alopecia).
• Maandelijkse onregelmatigheden of hormonale effecten (bij lange termijn gebruik).
• Bloedbeeldafwijkingen zoals trombocytopenie (laag aantal bloedplaatjes).

Ernstige, zeldzamere bijwerkingen (direct medisch advies nodig):

• Leverfalen (kan levensbedreigend zijn, vooral bij jonge kinderen of bij bestaande lever- of stofwisselingsziekten).
• Pancreatitis (ontsteking van de alvleesklier).
• Verhoogd risico op zelfmoord of suïcidale gedachten bij sommige patiënten.
• Hyperammoniëmie (verhoogd ammoniak in bloed) met bewustzijnsveranderingen.

Zwangerschap, geboortedefecten en vruchtbaarheid

Valproaat is bekend als sterk teratogeen. Gebruik tijdens de zwangerschap verhoogt het risico op ernstige geboorteafwijkingen, in het bijzonder neurale buisdefecten (zoals spina bifida), aangeboren hartafwijkingen, en andere lichamelijke afwijkingen. Bovendien is er bewijs dat blootstelling aan valproaat in de zwangerschap kan leiden tot lagere cognitieve uitkomsten bij kinderen en een verhoogd risico op ontwikkelingsstoornissen (zoals autisme-spectrumstoornissen).

Bij vrouwen die zwanger zijn of zwanger kunnen worden wordt valproaat daarom doorgaans afgeraden. Als er geen goed alternatief is en voortzetting noodzakelijk wordt geacht, gelden strikte voorwaarden:

• Overleg met een specialist (neurolog/psychiater en verloskundige) vóór conceptie.
• Gebruik van zeer betrouwbare anticonceptie zolang valproaat wordt gebruikt.
• De laagst mogelijke effectieve dosis kiezen en polytherapie (combinatie met andere anti-epileptica) vermijden als dat kan.
• Start en continueer hoge dosis foliumzuur (meestal 5 mg per dag) vóór conceptie en tijdens de vroege zwangerschap (raadpleeg uw arts voor advies op maat).
• Als zwangerschap optreedt tijdens gebruik: direct contact opnemen met behandelend arts en verwijzing naar gespecialiseerde prenatale zorg voor extra echo’s en counseling.

Ook is er aangetoond dat valproaat invloed kan hebben op de vruchtbaarheid en hormonale balans bij vrouwen; bespreek vruchtbaarheidswensen tijdig met de behandelaar.

Belangrijke waarschuwingen

• Mitochondriale ziekte (POLG-mutatie): valproaat wordt afgeraden bij patiënten met bekende of vermoedelijke mitochondriale aandoeningen (bijv. sommige vormen van encefalopathie), vanwege risico op levensbedreigende leverziekte.
• Peuters en jonge kinderen: verhoogd risico op ernstige levertoxiciteit, vooral bij kinderen onder 2 jaar met bepaalde metabole stoornissen.
• Stop niet abrupt met valproaat: plotseling stoppen kan de kans op ernstige of meer frequente aanvallen vergroten. Overleg met uw arts voor een geleidelijke afbouw.

Interactie met andere middelen

Valproaat kan interageren met andere geneesmiddelen. Belangrijke voorbeelden:

• Het kan de afbraak van lamotrigine remmen, waardoor lamotrigine-spiegels stijgen en het risico op bijwerkingen verandert.
• Enzyminducerende anti-epileptica (zoals carbamazepine, fenytoïne) kunnen de valproaatspiegels beïnvloeden en omgekeerd.
• Informeer altijd uw arts en apotheker over andere medicijnen, kruidenmiddelen of supplementen die u gebruikt.

Veilig gebruik en monitoring

Voor veilig gebruik schrijft de arts vaak routinematige controles voor:

• Bloedonderzoek: leverfuncties, bloedbeeld (plaatjes) en soms ammoniak.
• Serumspiegels van valproaat bij behandeling van epilepsie om de effectiviteit en veiligheid te bewaken.
• Regelmatige controle van gewicht en metabole gezondheid bij langdurig gebruik.
• Bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd: zwangerschapspreventieprogramma’s en frequente heroverweging van de behandeling.

Wat te doen bij (gedachte aan) zwangerschap

• Stop niet op eigen houtje met valproaat. Neem direct contact op met uw arts of specialist.
• Als u zwanger wilt worden: plan een gesprek met uw behandelaar om alternatieven en risico’s te bespreken en eventuele aanpassingen vóór de conceptie te overwegen.
• Als zwangerschap onverwacht optreedt tijdens gebruik: zoek onmiddellijk medische begeleiding voor risico-inschatting en prenatale begeleiding.

Samenvattend

Valproaat is een effectief middel bij epilepsie, bipolaire stoornis en migraineprofylaxe, maar heeft belangrijke bijwerkingen en sterke risico’s tijdens de zwangerschap. Vrouwen die zwanger zijn of zwanger willen worden wordt doorgaans geadviseerd valproaat niet te gebruiken, tenzij er geen betere optie is en onder strikte medische begeleiding. Overleg altijd met uw behandelend arts voordat u met valproaat begint, de dosering verandert of stopt.

Vragen en antwoorden

V: Wat is valproaat?

V: Hoe wordt het toegediend?

V: Wat zijn enkele veel voorkomende bijwerkingen van deze medicatie?

V: Zijn er ernstige bijwerkingen verbonden aan het gebruik van Valproaat?

V: Is het veilig voor zwangere vrouwen om Valproate te nemen?

V: Helpt Valproate aanvallen te voorkomen?

Zoek op letter