Vitamine B6 (Pyridoxaal-5′-fosfaat): Functie, Werking en Gezondheid

Vitamine B6 (Pyridoxaal-5′-fosfaat): ontdek werking, cruciale co-enzymfunctie in aminozuur-, glucose- en vetmetabolisme, invloed op genexpressie en gezondheidstips.

Vitamine B₆ is een groep chemisch vergelijkbare verbindingen die in biologische systemen onderling kunnen worden omgezet.

Vitamine B₆ maakt deel uit van de vitamine B. De actieve vorm ervan, pyridoxaal 5′-fosfaat, dient als co-enzym in ongeveer 100 enzymreacties in het aminozuur-, glucose- en lipidenmetabolisme.

De actieve vorm van B6 helpt de expressie van bepaalde genen te verhogen of te verlagen.

Chemische vormen en actieve vorm

Vitamine B₆ bestaat uit drie natuurlijke vormen: pyridoxine, pyridoxal en pyridoxamine, plus hun respectieve fosfaatesters. De biologisch actieve vorm is pyridoxaal-5′-fosfaat (P5P of PLP). In het lichaam worden de verschillende vormen onderling omgezet en gebruikt als co-enzymen in veel biochemische reacties.

Belangrijkste functies

• Aminozuurmetabolisme: P5P is essentieel bij transamineringen en andere reacties waarmee aminozuren worden omgezet en afgebroken.
• Neurotransmittersynthese: nodig voor de aanmaak van serotonine, dopamine, norepinefrine en GABA, invloed op stemming en neurologische functies.
• Hemoglobine- en heme-synthese: speelt een rol bij de vorming van hemoglobine en kan bijdragen aan normale zuurstoftransport.
• Gluconeogenese en glycogeenafbraak: betrokken bij het vrijkomen van glucose uit glycogeen en bij het handhaven van de bloedglucosespiegel.
• Lipide- en sphingolipidsynthese: belangrijk voor celmembraan- en myelinevorming.
• Immuunfunctie en genexpressie: draagt bij aan een goede werking van het immuunsysteem en kan de expressie van bepaalde genen beïnvloeden.
• Homocysteïnemetabolisme: werkt samen met folaat en vitamine B₁₂ bij de afbraak van homocysteïne, een stof die in verhoogde concentraties geassocieerd wordt met cardiovasculaire risico’s.

Voedingsbronnen

Vitamine B₆ komt voor in veel voedingsmiddelen. Goede bronnen zijn:

• Gevogelte (kip, kalkoen), vis (tonijn, zalm)
• Aardappelen en andere zetmeelrijke groenten
• Peulvruchten zoals kikkererwten
• Bananen
• Orgaanvlees (lever)
• Verrijkte granen en ontbijtgranen

Vitamine B₆ is wateroplosbaar en gevoelig voor hitte; lang koken kan het gehalte verlagen. Bewaar- en bereidingsmethoden beïnvloeden dus de uiteindelijke opname uit voeding.

Aanbevolen dagelijkse hoeveelheid (ADH) en bovengrens

De exacte aanbevelingen verschillen per land en leeftijdsgroep. Ter indicatie gelden vaak de volgende waarden:

• Volwassenen (19–50 jaar): ongeveer 1,3 mg/dag
• Oudere volwassenen: mannen ≈ 1,7 mg/dag, vrouwen ≈ 1,5 mg/dag
• Zwangere vrouwen: ≈ 1,9 mg/dag
• Borst voedende vrouwen: ≈ 2,0 mg/dag

De tolerabele bovengrens (UL) voor volwassenen wordt vaak gesteld op ongeveer 100 mg/dag. Langdurig hoge doses (>100 mg/dag) kunnen schadelijk zijn en leiden tot zenuwschade.

Raadpleeg altijd lokale richtlijnen of een zorgverlener voor nauwkeurige aanbevelingen passend bij uw situatie.

Tekort: oorzaken en symptomen

Oorzaken van een tekort kunnen zijn: onvoldoende inname via voeding, malabsorptie, chronisch alcoholgebruik, bepaalde medicijnen (o.a. isoniazid, penicillamine, sommige anti-epileptica, langdurig gebruik van orale anticonceptiva) of zeldzame erfelijke aandoeningen die de omzetting naar P5P verstoren.

Symptomen van tekort zijn onder meer:

• Vermoeidheid en zwakte
• Irritatie, depressieve stemming en cognitieve stoornissen
• Perifere neuropathie (tintelingen, gevoelloosheid)
• Dermatitis, scheurtjes in de mondhoeken, een brandende tong
• Microcytaire bloedarmoede of stoornissen in heme-synthese

Diagnose en laboratoriumonderzoek

Het bestek om vitamine B₆-status te beoordelen is het meten van plasmaconcentraties van pyridoxaal-5′-fosfaat (P5P). Functionele tests, zoals de activiteit van bepaalde transaminasen in erytrocyten (meting van de activiteitscoëfficiënt na toevoeging van P5P), kunnen ook gebruikt worden om functioneel tekort op te sporen. Interpretatie hangt af van de gebruikte methode en referentiewaarden.

Supplementatie en therapeutische toepassingen

• Ziektebehandeling: Pyridoxine (soms in de vorm van P5P) wordt gebruikt bij specifieke aandoeningen zoals pyridoxine-afhankelijke epilepsie (zeldzaam) en ter preventie van isoniazid-geïnduceerde neuropathie.
• Zwangerschapsmisselijkheid: Lage doses pyridoxine worden vaak voorgeschreven tegen misselijkheid en braken bij zwangerschap; dit is een van de best onderzochte en algemeen aanvaarde toepassingen.
• Andere indicaties: onderzoek naar effect bij premenstrueel syndroom, carpaletunnelsyndroom en sommige psychische klachten is gemengd en niet eenduidig bewezen.

Voedingssupplementen bevatten meestal pyridoxine hydrochloride of pyridoxaal-5′-fosfaat (P5P). P5P is de actieve vorm en kan in bepaalde situaties (verminderde omzetting) de voorkeur hebben, maar voor de meeste mensen volstaat pyridoxine. Doseringen voor therapeutisch gebruik zijn vaak hoger dan de ADH en moeten onder medische begeleiding worden gebruikt.

Bijwerkingen en risico van overdosis

Bij normale voedingsinname is vitamine B₆ veilig. Langdurige inname van hoge doses (meestal >100–200 mg/dag gedurende maanden) kan echter leiden tot pijnlijke sensorische neuropathie met gevoelsstoornissen in handen en voeten en coördinatieproblemen. Deze symptomen kunnen soms gedeeltelijk of volledig herstellen na stoppen, maar in ernstige gevallen blijvend zijn.

Interacties met medicijnen

• Isoniazid (tuberculosebehandeling): kan B₆-deficiëntie veroorzaken; vaak wordt supplementatie aanbevolen.
• Levodopa (bij de ziekte van Parkinson): pyridoxine stimuleert perifeer metabolisme van levodopa waardoor de werkzaamheid kan afnemen, tenzij levodopa wordt gecombineerd met een dopa-decarboxylaseremmer (zoals carbidopa).
• Andere geneesmiddelen zoals sommige anti-epileptica en penicillamine kunnen de B₆-status beïnvloeden.

Praktische tips

• Streef naar een gevarieerd voedingspatroon met voldoende vis, gevogelte, aardappelen, peulvruchten en volle granen om in B₆-behoefte te voorzien.
• Bij langdurig medicijngebruik (zoals isoniazid) of bij klachten die kunnen passen bij een tekort, overleg met een arts over controle en mogelijk suppleren.
• Gebruik supplementen volgens advies van een zorgverlener; neem niet langdurig hoge doseringen zonder medische begeleiding vanwege het risico op neuropathie.
• Bij symptomen zoals tintelingen, gevoelloosheid of evenwichtsstoornissen na gebruik van (hoge doses) supplementen: stop met de supplementen en raadpleeg een arts.

Samengevat: vitamine B₆ (in de actieve vorm P5P) is een veelzijdig co-enzym betrokken bij vele stofwisselingsprocessen, neurologische functies en het immuunsysteem. Gezonde voeding levert meestal voldoende B₆, maar bepaalde omstandigheden en medicijnen kunnen extra aandacht of suppletie vereisen.

Zoek op letter