El-Hajj Malik El-Shabazz (Arabisch: ٱلْحَاجّ مَالِك ٱلشَّبَازّ, geromaniseerd: al-Ḥājj Mālik ash-Shabāzz, 19 mei 1925 - 21 februari 1965), beter bekend als Malcolm X, was een invloedrijke Afro-Amerikaanse nationalist en burgerrechtenactivist. Voordat hij Malcolm X werd, heette hij oorspronkelijk Malcolm Stuart Little. Malcolm's vader, Earl Little, was een actieve Baptisten predikant en aanhanger van zwarte nationalistische ideeën; hij had een zeer donkere huidskleur, terwijl de huid van Malcolm's moeder, Louise Norton Little, veel lichter was. Zijn ouders leerden hem trots te zijn op zijn zwart-zijn in een samenleving die openlijk anti-zwart was. Malcolm was nog een kind toen zijn vader in 1931 overleed onder verdachte omstandigheden die door velen werden toegeschreven aan racistische terreur, en zijn moeder raakte later geestelijk en economisch in de problemen, waardoor het gezin uiteen viel.

Vroege jaren, criminaliteit en gevangenis

Als jongvolwassene verhuisde Malcolm naar Boston en later naar New York, waar hij betrokken raakte bij straatleven, small business en criminaliteit. In 1946 werd hij gearresteerd en veroordeeld voor een inbraak en kreeg een gevangenisstraf opgelegd; na enkele jaren werd hij voorwaardelijk vrijgelaten in de vroege jaren 1950. Tijdens zijn gevangenisstraf maakte hij kennis met de leerstellingen van de Nation of Islam en met de bredere Islam, en hij begon zichzelf te onderwijzen door veel te lezen — vooral over geschiedenis, politiek en filosofie. De ideeën van de Nation en zijn groeiende zelfvertrouwen veranderden zijn leven en gaven hem een sterk ideologisch kader.

Nation of Islam en opkomst als leider

Na zijn vrijlating sloot Malcolm zich officieel aan bij de Nation of Islam (NOI). Hij veranderde zijn achternaam in "X" om aan te geven dat zijn echte Afrikaanse familienaam onbekend was door de slavernij. Malcolm werd snel een begaafd spreker en organisator; onder leiding van Elijah Muhammad groeide hij uit tot de meest zichtbare en vocale vertegenwoordiger van de beweging. Hij stichtte nieuwe lokale afdelingen, organiseerde bijeenkomsten en trok veel leden aan door zijn directe, krachtige toespraken over zelfrespect, economische zelfvoorziening en zwarte onafhankelijkheid.

Publieke bekendheid en controverses

In de late jaren 1950 en vroege jaren 1960 werd Malcolm X een nationale figuur. Zijn scherpe kritiek op witte suprematie, zijn afwijzing van integratie als eerste beleidsdoel en zijn motto van zelfverdediging "by any means necessary" maakte hem populair onder veel Afro-Amerikanen en tegelijk omstreden bij politici en in de media. Hij stond vaak lijnrecht tegenover leiders van de blanke en zwarte burgerrechtenbeweging, die vooral strategieën van geweldloos protest voorstonden. De media-aandacht en zijn onvermurwbare stijl maakten van hem een symbool van radicale verandering, maar trok ook toezicht en vijandigheid van de Amerikaanse overheid en de FBI.

Pelgrimstocht, bekering en breuk met de Nation

In 1964 maakte Malcolm een bedevaart naar Mekka (de hadj). Die reis was bepalend: hij trad publiekelijk als moslim op, bekeek mensen van verschillende rassen die samenbidden en sprak over een ervaring van universele broederschap. Na de hadj nam hij de naam El-Hajj Malik El-Shabazz aan en begon hij zijn denken te heroriënteren — van strikt separatisme naar een bredere, internationale strijd tegen kolonialisme, racisme en onrecht. Die ontwikkeling leidde tot een breuk met de Nation of Islam, die hij openlijk bekritiseerde wegens interne corruptie en morele fouten van leiderschap. Na zijn vertrek richtte hij de Muslim Mosque, Inc. en later de Organization of Afro-American Unity op, gericht op mensenrechten, politieke organisatie en internationale solidariteit.

Assassinaat en nasleep

Op 21 februari 1965 werd Malcolm X doodgeschoten tijdens een toespraak in het Audubon Ballroom in Manhattan. Drie mannen uit de Nation of Islam werden aanvankelijk veroordeeld voor de moord: Talmadge Hayer (ook bekend als Thomas Hagan), Norman 3X Butler (later Muhammad Abdul Aziz) en Thomas 15X Johnson (later Khalil Islam). Hayer bekende en verklaarde dat hij direct bij de aanslag betrokken was; in 2021 werden de veroordelingen van Aziz en Islam herzien en in opdracht van de staat New York nietig verklaard wegens onjuistheden en het achterhouden van bewijs tijdens het proces. De precieze reikwijdte van de betrokkenheid van verschillende partijen en mogelijke misleiding door justitiële instanties blijft onderwerp van onderzoek en debat.

Nalatenschap

Malcolm X blijft een van de invloedrijkste en meest complexe figuren uit de Amerikaanse geschiedenis. Zijn kaartenwerk omvatten:

  • Inspiratie voor bewegingen: Zijn ideeën voedden later stromingen zoals de Black Power-beweging en hadden groot effect op zwarte activisten en kunstenaars wereldwijd.
  • Internationale blik: Hij koppelde de Afro-Amerikaanse strijd aan antikoloniale bewegingen en benadrukte solidariteit met Afrikaanse en Aziatische landen.
  • Culturele impact: Zijn leven en toespraken zijn onderwerp van boeken, films, muziek en academisch onderzoek; de Autobiografie van Malcolm X, geschreven met Alex Haley, blijft een klassieker.
  • Continu debat: Zijn radicale retoriek en transformatie van separatistische naar meer inclusieve visies zorgen voor blijvende discussie over strategieën voor rechtvaardigheid en gelijkheid.

Malcolm X wordt herinnerd als een krachtige, vaak polariserende stem tegen racisme en onrecht — een denker die in zijn korte leven voortdurend groeide en wiens werk nog steeds invloed heeft op discussies over ras, religie en politiek in de Verenigde Staten en daarbuiten.