Cromwells verovering van Ierland (1649–1653): geschiedenis en gevolgen

Cromwells verovering van Ierland (1649–1653): wrede campagne, massale landonteigeningen, bevolkingsverlies en blijvende politieke en sociale gevolgen — geschiedenis en impact.

Tijdens de oorlogen van de koninkrijken veroverden de strijdkrachten van het Engelse parlement Ierland tussen 1649 en 1653. Deze krachten werden geleid door Oliver Cromwell. De gebeurtenis staat bekend als Cromwelliaanse verovering van Ierland of Cromwell-oorlog in Ierland. Cromwell viel Ierland binnen met zijn New Model Army namens het Engelse Rump Parliament in augustus 1649, en zijn campagne legde de basis voor een ingrijpende politieke, sociale en religieuze herstructurering van het land.

Achtergrond

Na de Ierse opstand van 1641 kwam het grootste deel van Ierland onder de controle van de Ierse Katholieke Confederatie. In het begin van 1649 sloot die Confederatie zich aan bij de Engelse Royalisten, die in de Engelse Burgeroorlog door de parlementariërs waren verslagen. De politieke en militaire verdeeldheid in de Britse eilanden – vaak samengevat als de Wars of the Three Kingdoms – leverde het parlementaire gezag in Londen aanleiding om militair te handelen om zowel het koninklijk gezag te breken als potentiële vijandige steun vanuit Ierland te neutraliseren.

De campagne en belangrijke gebeurtenissen

Cromwell landde in augustus 1649 bij Dublin en opende een snelle, meedogenloze campagne om garnizoenen en steden die de coalitie van Confederate en Royalisten beheerste te onderwerpen. Op enkele van de meest beruchte momenten in de campagne vielen parlementaire troepen hard op tegenstanden, met name de belegeringen en wat later als massale executies werden aangeduid:

• Drogheda (september 1649): na de val van de stad werden veel van de garnizoenssoldaten gedood; de gebeurtenis werd al snel een symbool van de wreedheid van de campagne en is tot op heden onderwerp van geschil over omvang en rechtvaardiging.
• Wexford (oktober 1649): ook hier leidde de val van de stad tot grote slachtoffers en controverse over de behandeling van zowel strijders als burgers.
• In de jaren 1650–1652 verlegde de strijd zich naar het westen en zuiden; belangrijke verzetshaarden zoals Clonmel, Galway en Limerick werden belegerd en uiteindelijk onderworpen. Cromwell verliet Ierland in 1650, waarna generaal Henry Ireton (zijn schoonzoon) en andere parlementaire commandanten de vervolmaking van de verovering en pacificatie uitvoerden.

Strafwetten, landverdeling en dwangverplaatsingen

Na de militaire overwinning stelde het parlement een reeks maatregelen in die de sociale en landkaart van Ierland drastisch veranderden. De Act for the Settlement of Ireland (1652) stelde bepalingen vast die bedoeld waren om degenen die als “rebellen” werden beschouwd te straffen door confiscatie van land, deportaties en herverdeling van grond aan parlementaire soldaten en investeerders. Belangrijke elementen:

• Grootschalige onteigeningen van grond van de overwegend rooms-katholieke landeigenaars en de toewijzing van die gronden aan protestantse kolonisten en veteranen.
• Dwangmatige verplaatsing van veel Ierse families naar de minder vruchtbare provincies in het westen, beknopt samengevat in de uitdrukking “to hell or to Connacht”.
• Het parlementaire beleid omvatte ook het wegvoeren van arbeidskrachten: ongeveer 50.000 mensen werden volgens sommige bronnen als ingehuurde arbeiders naar de Britse kolonies en andere bestemmingen vervoerd, vaak onder dwang en tegen hun wil.

Humanitaire gevolgen — hongersnood, ziekte en sterfte

De verovering verergerde reeds bestaande economische ontwrichting en leidde tot acute humanitaire problemen. Oorlogshandelingen, het verlies van oogsten, ontwrichting van handel en een daaropvolgende hongersnood werden nog zwaarder door een uitbraak van de builenpest. Er is geen overeenstemming over exacte aantallen slachtoffers; schattingen van de daling van de Ierse bevolking als gevolg van de parlementaire campagne en de daaropvolgende jaren variëren sterk — in het bestaande historisch debat worden percentages tussen grofweg 15 en 83 procent genoemd, afhankelijk van de bron, de gehanteerde periode en of men rekening houdt met migratie, deportaties en sterfte door honger en ziekte.

Naast doden was er massale ontwrichting: verwoeste boerderijen, verloren bestaansmiddelen, en een langdurige verarming van grote delen van de rurale bevolking. De guerrillastrijd tegen de bezetters zette zich nog enige tijd voort, maar na 1652–1653 was georganiseerd verzet grotendeels gebroken.

Langetermijngevolgen

• Politiek en landelijk: de Cromwelliaanse maatregelen legden de basis voor de latere Protestantse Ascendancy in Ierland: grondbezit, macht en bestuurlijke posities verschoof in sterke mate naar protestantse landeigenaren van Engelse en Schotse afkomst.
• Religieus en sociaal: de rooms-katholieke meerderheid verloor veel politieke en economische macht; dit vormde de voedingsbodem voor latere wetgeving en sociale hiërarchieën die katholieken beperkte burgerlijke en economische rechten oplegden.
• Demografisch: de combinatie van sterfte en grootschalige migratie/deportatie veranderde de bevolkingssamenstelling in bepaalde gebieden langdurig.
• Economisch: landbouwproductie, handel en stedelijke economieën ondervonden decennia van hinder; het herstel was ongelijk en afhankelijk van regio en eigendomsstructuren.

Herinnering, rechtvaardiging en historisch debat

De Parlementaire verovering van Ierland is een van de meest controversiële episodes in de Britse en Ierse geschiedenis. Cromwell is in Ierland nog steeds vaak als een gehaatte figuur bekend, maar historici debatteren over de mate van zijn directe verantwoordelijkheid voor alle wreedheden en over de vraag of sommige rapportages later zijn aangedikt of gepolitiseerd.

Sommige historici hebben betoogd dat bepaalde acties binnen de toenmalige oorlogsregels vielen of werden gerechtvaardigd door militaire doctrine en noodzaak; anderen benadrukken het buitenproportionele karakter van bepaalde maatregelen en de sterke impact op burgers. Naast de morele beoordeling is er intens onderzoek naar kwantificering van doden, de precieze werking van onteigeningswetten en de lange termijn gevolgen van de landhervormingen.

Context en slotopmerkingen

De verovering van Ierland door parlementaire troepen onder Cromwell moet worden gezien in de bredere context van de Wars of the Three Kingdoms en de Engelse expansiepolitiek van de 17e eeuw. De gebeurtenissen van 1649–1653 lieten diepe wonden na op het eiland: demografische, sociale en politieke structuren werden hertekend en de effecten daarvan waren tot ver in de daaropvolgende eeuwen merkbaar. Tegelijk vormen zij een voorbeeld van hoe militaire macht, wetgeving en kolonisatie-ingrepen samen langdurige verandering kunnen forceren — en hoe herinnering en interpretatie sterk afhankelijk blijven van politieke en culturele perspectieven.

Vragen en antwoorden

V: Welke gebeurtenis staat bekend als de Cromwelliaanse verovering van Ierland?

V: Wie leidde deze troepen?

V: Waarom viel Cromwell Ierland binnen?

V: Hoe lang duurde het voordat zij Ierland veroverden?

V: Welke maatregelen namen zij tegen rooms-katholieken?

V: Hoe ernstig was de impact op de Ierse bevolking?

Zoek op letter