Duccio di Buoninsegna: meester van Sienese Madonna-altaarstukken

Duccio di Buoninsegna: Sienese meester van iconische Madonna-altaarstukken uit de late Middeleeuwen — invloedrijke Byzantijnse stijl en Toscaanse kunstgeschiedenis.

Schrijver: Leandro Alegsa

09-02-2026 22:43

Duccio di Buoninsegna (ca. 1255 – ca. 1319) was een van de belangrijkste schilders in Italië in de late Middeleeuwen. Hij werkte voornamelijk in de stad Siena in Toscane, maar kreeg ook opdrachten uit andere steden, waaronder Florence. Duccio is vooral bekend om zijn altaarstukken met de Madonna met kind. Zijn werk bouwt voort op de Byzantijnse iconentraditie, maar introduceert subtiele vernieuwingen in plasticiteit, emotie en vertelkunst die later belangrijk werden voor de Sienese schildertraditie.

Leven en loopbaan

Over Duccio's persoonlijke leven is weinig met zekerheid bekend; dat geldt voor veel kunstenaars uit die periode. Documenten en kunsthistorische reconstructies laten zien dat hij rond het einde van de 13e en het begin van de 14e eeuw actief was in Siena, waar hij een werkplaats had en opdrachten uitvoerde voor kerken en invloedrijke families. Zijn belangrijkste en meest bekende grote opdracht is de Maestà (1308–1311), gemaakt voor het hoogaltaar van de kathedraal van Siena.

Stijl en techniek

Werkmateriaal: Duccio schilderde vooral met eitempera op houten panelen en gebruikte bladzilver en bladgoud in de achtergrond voor het kostbare, iconografische effect.
Byzantijnse traditie: hij hanteerde veel vormelementen uit de Byzantijnse iconen, zoals de frontale presentatie van de Madonna en het gebruik van goudgrond, maar maakte de figuren minder statisch.
Invoering van naturalisme: Duccio voegde zachtere modellering, subtiele kleurovergangen en meer aandacht voor emotie en interactie tussen figuren toe. Dit maakte zijn afbeeldingen toegankelijker en verhalender.
Narratieve opbouw: in grote altaarstukken combineerde hij centrale heiligenvoorstellingen met kleinere verhalen of scènes (bijvoorbeeld levensscènes van Christus en Maria) op de achterzijde of in omliggende panelen.

Belangrijkste werken

Maestà (1308–1311) — het omvangrijke hoogaltaarstuk voor de kathedraal van Siena. De voorzijde toont de Madonna op de troon met engelen en heiligen; de achterzijde bevat een serie kleine panelen met scènes uit het leven van Christus en Maria. Na de ontmanteling van het altaarwerk zijn vele panelen verspreid geraakt over musea en verzamelingen, maar een groot deel is te zien in het Museo dell'Opera Metropolitana del Duomo in Siena.
Divers kleinere Madonna- en heiligenpanelen voor kerken en kapellen in Siena en de omliggende regio — deze tonen zijn vaardigheid in het combineren van devotie en verfijnde vormgeving.
Veel werken of fragmenten die vroeger aan Duccio werden toegeschreven, bevinden zich tegenwoordig in belangrijke musea in Europa en Noord-Amerika; de toeschrijvingen worden door kunsthistorici nog steeds besproken en onderzocht.

Nalatenschap

Duccio geldt als de grondlegger van de Sienese schildertraditie en had grote invloed op latere schilders zoals Simone Martini en de broers Pietro en Ambrogio Lorenzetti. Zijn benadering — een brug tussen Byzantijnse formaliteit en nieuwere, meer verhalende en gevoelige uitdrukkingswijzen — droeg bij aan de ontwikkeling van de Italiaanse schilderkunst richting de Renaissance. Hedendaagse bewondering richt zich zowel op zijn technische beheersing (kleurgebruik, penseelvoering, goudtoepassing) als op zijn vermogen om religieuze stemmen en menselijke emotie samen te brengen in indrukwekkende altaarwerken.

Waarom Duccio nog steeds belangrijk is

Hij combineerde traditionele iconografie met vernieuwingen die de latere Italiaanse kunst beïnvloedden.
Zijn grote altaarwerken tonen een balans tussen liturgische functie en beeldende verbeeldingskracht.
Door de verspreiding van delen van zijn werk over de wereld blijven zijn panelen object van studie en bewondering in veel musea.

De Rucellai Madonna

Duccio's leven

De eerste schriftelijke vermelding van Duccio dateert van 1278, toen hij in Siena schilderde. Zijn schilderijen, waarvan er slechts enkele zijn overgebleven, zijn allemaal Heilige schilderijen. Twee ervan zijn zeer groot en werden geschilderd als altaarstukken. Sommige zijn erg klein en waren voor particuliere eigenaren, niet voor kerken.

In die tijd schilderden veel kunstenaars afbeeldingen die speciaal bedoeld waren om naar te kijken tijdens het bidden. De afbeeldingen zijn meestal van de Madonna met kind. Ze hebben vaak gouden achtergronden die oplichten als ze door kaarslicht worden verlicht. De figuren op de schilderijen zien er niet erg solide of realistisch uit. Ze zien er heel stil, kalm en heilig uit. Deze schilderijen werden al vele honderden jaren in dezelfde stijl gemaakt, in Griekenland, Constantinopel en vele andere landen waar de Grieks-orthodoxe kerk de belangrijkste kerk was. De stijl, die de Byzantijnse stijl werd genoemd, had zich ook verspreid naar Italië, waar verschillende orthodoxe iconen (heilige afbeelding) beroemd waren geworden en door vele kunstenaars werden gekopieerd.

Duccio was een van de grootste schilders in de Byzantijnse stijl in Italië in die tijd. Hij had een beroemde rivaal die in Florence werkte. Zijn naam was Cimabue. Een van Cimabue's leerlingen, Giotto, zou nog beroemder worden, en wordt herinnerd als de schilder die de Renaissance stijl in Florence begon. Hoewel Duccio waarschijnlijk Giotto's schilderijen heeft gezien, waarin de figuren er solide en driedimensionaal uitzien, als acteurs op een toneel, was Duccio niet erg door hem beïnvloed.

Duccio had verschillende leerlingen die ook beroemde schilders werden in de jaren 1300. Hiertoe behoren Simone Martini en de gebroeders Lorenzetti, die ook door Giotto werden beïnvloed.

De "Rucellai Madonna"

In 1285 werd Duccio gevraagd naar Florence te gaan om een altaarstuk van de Madonna met kind te schilderen voor de kerk van Santa Maria Novella, die was herbouwd voor de Dominicaanse broeders. Het was een zeer grote kerk en Duccio schilderde er het grootste antieke altaarstuk van dit type dat bekend is. Het wordt de "Rucellai Madonna" genoemd omdat de Rucellai, een zeer rijke familie, betaalden voor de decoratie van de hoofdkapel van de kerk, waar dit altaarstuk in de jaren 1600 werd opgehangen.

Duccio schilderde de Madonna zittend op een troon met het Christuskind op haar schoot, dat zijn hand zegenend opheft. Om hen heen zitten zes geknielde engelen in gewaden van delicate kleuren. Het gewaad van de Madonna is zeer donkerblauw en lijkt bijna zwart; het is beschilderd met gemalen halfedelsteen, lapis lazuli genaamd. Het gewaad van de baby ziet er transparant uit. Duccio was een van de eerste schilders die probeerde transparant materiaal te schilderen. Een van de belangrijke onderdelen van Duccio's ontwerp is de gouden rand van het kleed van de Madonna, die in een golvende lijn rond het schilderij lijkt te slingeren en het gezicht van de Madonna zo omlijst dat de aandacht van de kijker wordt vastgehouden.

De "Rucellai Madonna" bevindt zich niet meer in de kerk van Santa Maria Novella. In 1948 werd het overgebracht naar de Ufizzi Galerij, waar het in dezelfde zaal te zien is als de "Trinita Madonna" van Cimabue en de "Ognisanti Madonna" van Giotto.

De "Maestà"

In Duccio's eigen stad stond een grote kathedraal. In 1308 kreeg hij de opdracht een enorm altaarstuk van de Madonna op een troon te maken voor de kathedraal. Het moest niet zo hoog worden als de "Rucellai Madonna", maar veel breder, omdat het twee rijen heiligen en een rij engelen aan weerszijden van de troon toonde. De vier heiligen die vooraan op de afbeelding knielen, zijn degenen die in de stad Siena in het bijzonder werden herdacht. Het altaarstuk zou een zeer fraaie gotische gouden lijst krijgen met meer figuren bovenaan en kleine afbeeldingen onderaan, maar helaas is de lijst vernietigd.

Omdat het schilderij boven een altaar stond dat midden in de kathedraal stond, en niet tegen een muur, was het gemakkelijk voor mensen om rond te lopen om de achterkant van het altaarstuk te zien. Dus schilderde Duccio ook de achterkant. De achterkant van het altaarstuk had veel kleine scènes die het leven van Jezus vertellen. Deze kleine scènes, met gouden achtergronden en felle kleuren zoals gebruikelijk, zijn zeer levendige illustraties bij de Bijbelverhalen.

Na drie jaar was het altaarstuk klaar. Het werd in een grote processie vanuit Duccio's werkplaats de heuvel opgedragen naar de kathedraal, die op het hoogste punt van de stad stond. Het werd de "Maestà" (of "Majesteit") genoemd. Vier andere kunstenaars werden gevraagd kleinere altaarstukken te maken voor de vier nabijgelegen kapellen.

Helaas vond men in de jaren 1700 in de kathedraal dat Duccio's altaarstuk ouderwets was. Het werd in stukken gehakt, en sommige van de kleinere delen werden verkocht. Ze zijn te zien in de National Gallery, Londen en andere plaatsen. Gelukkig werden de meeste stukken bij elkaar gehouden en zijn ze nu te zien in het Kathedraal Museum dat zich bij de kathedraal van Siena bevindt.