Enantiornithes: uitgestorven Mesozoïsche vogels — kenmerken en betekenis

Ontdek Enantiornithes — uitgestorven Mesozoïsche vogels met tanden en klauwvingers, unieke schouderanatomie, meer dan 80 soorten en hun rol bij het Krijt‑Paleogeen uitsterven.

Enantiornithes is een groep uitgestorven avialanen ("vogels" in de brede zin van het woord). Zij zijn de meest overvloedige en diverse groep die bekend is uit het Mesozoïcum.

De meeste hadden tanden en klauwvingers op elke vleugel, maar leken verder veel op moderne vogels. Er zijn meer dan 80 soorten enantiornitheanen genoemd, maar sommige namen vertegenwoordigen slechts enkele botten, dus waarschijnlijk zijn het niet allemaal geldige soorten.

Enantiornitheans stierven uit aan de Krijt-Paleogene grens, net als de hesperornithiden en alle andere niet-avische dinosauriërs. De Enantiornithes zouden geen levende nakomelingen hebben achtergelaten.

De naam "Enantiornithes" betekent "tegenovergestelde vogels", van Oudgrieks enantios (ἐνάντιος) "tegenover" + ornithes (όρνιθες) "vogels" . De naam werd bedacht door Cyril Alexander Walker in een historisch document dat de groep oprichtte. In zijn krant legde Walker uit wat hij bedoelde met "tegenover":

Misschien wel het meest fundamentele en kenmerkende verschil tussen de Enantiornithes en alle andere vogels zit in de aard van de articulatie tussen het schouderblad [...] en de coracoid, waar de 'normale' toestand volledig omgekeerd is.

Dit verwijst naar een anatomisch kenmerk. De gewrichten van de schouderbotten hebben een holle-convexe kokergewricht dat bij moderne vogels het omgekeerde is van het gewricht.

Kenmerken

Enantiornithes tonen een mix van primitieve en afgeleide eigenschappen. Typische kenmerken zijn onder meer:

• Tanden in plaats van een volledig bevederde snavel; de tanden zijn meestal klein en kegelvormig.
• Handklauwen op de vleugels: veel soorten behielden functionele klauwen op de vingers van de voorste ledematen.
• Veren met duidelijke pennen (pennaceous feathers) op vleugels en staart; sommige fossielen tonen goed bewaarde verenkleedpatronen.
• Schoudergordel met de karakteristieke 'tegenovergestelde' (hol-convexe) articulatie tussen scapula en coracoid, het kenmerk dat de naam verklaart.
• Variatie in borstbeen: bij sommige soorten is een goed ontwikkeld borstbeen (sternum) met kiel aanwezig, wat duidt op sterke vliegspieren; bij andere is dat minder ontwikkeld.
• Fysiologie: skeletkenmerken en sporen van zachte weefsels suggereren dat veel enantiornithes vliegomstandigheden hadden die vergelijkbaar zijn met die van moderne vogels, hoewel vliegstijlen konden variëren.

Verspreiding en fossielen

Enantiornithes komen vooral voor in Krijt-afzettingen (ongeveer 145–66 miljoen jaar geleden). Hun fossielen zijn wereldwijd gevonden, met rijke vindplaatsen in Oost-Azië (bijv. de Jehol‑afzettingen van Noord‑China), Europa, Noord- en Zuid-Amerika, Afrika en mogelijk Australië. De hoge abundantie van fossielen uit sommige lagen maakt hen de meest talrijke groep vliegende avialanen in het Mesozoïcum.

Leefwijze en ecologische rol

De groep was ecologisch zeer divers. Fossiele bewijzen wijzen op uiteenlopende voedingsstrategieën — van insectenetende en zaadeters tot viseters en aaseters — en op verschillende leefwijzen, waaronder boomklimmend (arboreaal), grondbewonend en watergerelateerd gedrag. In enkele gevallen zijn maaginhouden of slagen van prooien bewaard gebleven, wat directe aanwijzingen geeft over dieet.

Ontwikkeling en levenstijden

Geproduceerde resten van juvenielen tonen dat jonge enantiornithes vaak al goed ontwikkelde vluchtveren hadden bij uitkomen. Dit heeft geleid tot de hypothese dat veel soorten vrij zelfstandig waren (precocial) en mogelijk vroeg konden vliegen, hoewel er variatie in ontwikkelingssnelheid en ouderzorg heeft bestaan binnen de groep.

Taxonomie en biodiversiteit

Er zijn meer dan tachtig namen aan enantiornithes toegewezen, maar een groot deel daarvan is fragmentarisch of twijfelachtig. Een aantal genera en soorten is goed bekend en uitgebreid bestudeerd, maar veel andere namen zijn gebaseerd op losse botten en blijven onzeker. Dit maakt precieze schattingen van de echte biodiversiteit lastig.

Belang voor de evolutie van vogels

Enantiornithes vormen een belangrijk deel van het verhaal over de vroege evolutie van vogels. Ze tonen hoe experimenteel en gevarieerd de groep van vroege vogels was: veel kenmerken die we met 'vogels' associëren (veren, vliegen) waren al wijdverspreid, maar er waren ook vele fossiele oplossingen die bij moderne vogels niet meer voorkomen. Door hun diversiteit en de goede bewaring in sommige afzettingen geven enantiornithes inzicht in de functionele morfologie, ecologie en ontwikkeling van vroege vogels.

Uitsterven

Zoals eerder vermeld, stierven de Enantiornithes uit bij de Krijt-Paleogene massale uitsterving (~66 Ma). Ze lieten geen bekende levende nazaten achter; de moderne vogelgroep (Ornithuromorpha / Neornithes) overleefde de grens en diversifieerde daarna verder. Waarom enantiornithes uitstierven terwijl sommige andere vogelachtigen overleefden, is onderwerp van lopend onderzoek en kan te maken hebben met verschillen in ecologie, biogeografie, dieet of andere levensgeschiedeniskenmerken.

Samenvattend: Enantiornithes waren de dominante avialanen van het Mesozoïcum, met unieke skeletkenmerken (waaronder het kenmerkende 'tegenovergestelde' schoudergewricht), een grote ecologische variatie en brede geografische verspreiding. Hun uitgebreide fossiele rijkdom biedt een waardevol venster op de vroege evolutie van vogels en de diversiteit van middeleeuwse vliegende dinosauriërs.

Vragen en antwoorden

V: Wat is Enantiornithes?

V: Hoe zagen de meeste Enantiornitheën eruit?

V: Hoeveel soorten Enantiornitheans zijn er benoemd?

V: Wanneer zijn Enantiornitheans uitgestorven?

V: Hebben Enantiornitheans nog levende nakomelingen achtergelaten?

V: Wat betekent de naam Enantiornithes?

V: Wat is het meest fundamentele en kenmerkende verschil tussen Enantiornithes en alle andere vogels?

Zoek op letter