Gneis: definitie, ontstaan en kenmerken van dit metamorf gesteente
Leer alles over gneis: definitie, ontstaan, kenmerken en structuren van dit metamorf gesteente — gelaagde mineralen, herkomst en herkenning.
Gneis is een soort metamorf gesteente. De mineralen in gneis kunnen afkomstig zijn van gesteenten die oorspronkelijk igneus of sedimentair waren. Ze werden verhit en samengeperst, en de mineralen herkristalliseerden.
In gneizen zijn de mineralen meestal gefragmenteerd: gelaagd en gescheiden in banden. Zo zijn er in een mica-schist naden van kwarts en mica, zeer dun, maar hoofdzakelijk bestaand uit één mineraal.
Ontstaan van gneis
Gneis ontstaat door hooggradige metamorfose, meestal tijdens regionale metamorfisme dat optreedt bij continentale botsingen of diepe begraving in de korst. Onder verhoogde druk en temperatuur (typisch enkele honderden graden Celsius en op dieptes van enkele tot tientallen kilometers) recrystalliseren originele mineralen en scheiden ze zich vaak in lichtgekleurde en donkergekleurde banden. Dit proces kan zowel uit igneuze (ortho-) als uit sedimentaire (para-) voorlopergesteenten ontstaan, afhankelijk van de samenstelling van het oorspronkelijke gesteente.
Kenmerken en textuur
- Gelaagdheid (gneissic banding): karakteristieke afwisseling van lichtgekleurde, kwarts- en veldspaatrijke lagen en donkergekleurde, mica- of amphiboolrijke lagen.
- Grove kristallen: gneis heeft vaak een grovere korrelgrootte dan schist; individuele mineralen zijn met het blote oog te zien.
- Foliatie en lineatie: naast banden kan gneis ook richtinggevende structuren tonen door rek en stroming in de gesteentelaag.
- Mineralogie: meestal aanwezig zijn kwarts, veldspaat (zowel plagioklaas als alkaliveldspaat), mica (biotiet, muscoviet), en vaak amfibolen of grafiet in donkere banden.
- Herkristallisatie: oorspronkelijke texturen (zoals sedimentaire lagen of magmatische structuren) kunnen verdwenen of sterk vervormd zijn door metamorfose.
Verschillende typen gneis
- Orthogneis: afgeleid van een igneus gesteente (bijvoorbeeld graniet) en behoudt soms restanten van de oorspronkelijke magmatische structuur.
- Paragneis: gevormd uit sedimentair gesteente; kan lagen of fossiele afzettingen als reststructuren bevatten.
- Augen-gneis: bevat grote, oogvormige (augen) veldspaat- of kwartsfenokristallen ingesloten in een gelaagde matrix.
- Mylonitische gneis: gevormd in sterke afschuivingszones, fijnkorreliger en sterk vervormd.
Waar komt gneis voor?
Gneis komt veel voor in oude continentale korstgebieden (schildgebieden) en in bergketens die zijn gevormd door continentale botsingen. Bekende gebieden met uitgebreide gneisafzettingen zijn onder andere het Baltische Schild, het Canadese Schild, de Alpen en delen van het Himalayagebied. In Nederland zelf zijn gneizen niet wijdverspreid aan het oppervlak, maar ze komen wel voor in geïmporteerde bouwmaterialen en in gesteenten van oudere continentale gebieden elders.
Hoe herken je gneis in het veld?
- Zoek naar duidelijke banden van licht en donker materiaal (gneissic banding).
- Controleer de korrelgrootte: gneis is vaak grof tot middelgroot korrelig en kristallen van kwarts en veldspaat zijn zichtbaar.
- Bij twijfel: een handlens helpt om kvarts en veldspaat te onderscheiden van mica (vlokjes) en om tekstuur te beoordelen.
Belang en gebruik
Gneis wordt gebruikt als bouw- en siersteen vanwege zijn duurzaamheid en aantrekkelijke bandering. Geologen gebruiken gneis ook om de geologische geschiedenis van een gebied te reconstrueren: de samenstelling en structuur geven aanwijzingen over het oorspronkelijke gesteente, de metamorfische omstandigheden en de tektonische gebeurtenissen.
Verschil met aanverwante gesteenten
In vergelijking met schist is gneis doorgaans grover, minder sterk glanzend door mica en toont het duidelijkere compositiebanden in plaats van een fijne, platy foliation. Migmatiet daarentegen ontstaat wanneer gedeeltelijke smelting optreedt in hooggradige metamorfose en vertoont gemengde, deels gesmolten structuren die tussen gneis en igneus materiaal in zitten.
Samengevat: gneis is een hooggradig, gegranuleerd en sterk gefolieerd metamorf gesteente met karakteristieke banden van lichte en donkere mineralen, gevormd door druk, temperatuur en rek in de aardkorst.
Uitloper van verweerd Lewisiaans gneis, 5 km NW van Loch Inver, Isle of Lewis
Gneisgesteente
De steencirkel in het centrum van de Staande Stenen van Callanish ("Callanish I"), eiland Lewis. Naar verluidt zijn dit met 3 miljard jaar de oudste stenen in het Verenigd Koninkrijk.
Lewisiaanse gneis
Het Lewisian complex of Lewisian Gneiss is een reeks precambriaanse metamorfe gesteenten die voorkomen in het noordwesten van Schotland en deel uitmaken van de Hebridean Terrane. Deze gesteenten zijn van Archeïsche en Paleoproterozoïsche ouderdom, variërend van 3,0-1,7 Ga.
Vragen en antwoorden
V: Wat is gneis?
A: Gneis is een soort metamorf gesteente.
V: Waar komen de mineralen in gneis vandaan?
A: De mineralen in gneis kunnen afkomstig zijn van gesteenten die oorspronkelijk ofwel stollingsgesteenten ofwel sedimentgesteenten waren.
V: Hoe zijn de mineralen in gneis gevormd?
A: Ze werden verhit en samengeperst, en de mineralen herkristalliseerden.
V: Wat is orthogneiss?
A: Orthogneiss is gneis verkregen uit stollingsgesteente (zoals graniet).
V: Wat is paragneis?
A: Paragneiss is gneis verkregen uit sedimentair gesteente (zoals zandsteen).
V: Wat is de textuur van mineralen in gneizen?
A: In gneizen hebben mineralen de neiging om gefragmenteerd te zijn: gelaagd en gescheiden in banden.
V: Wat is de samenstelling van een mica schist naad?
A: In een mica-schist zijn er naden van kwarts en mica, die heel dun zijn, maar hoofdzakelijk uit één mineraal bestaan.
Zoek in de encyclopedie