Antibiotica: definitie, werking en gebruik bij bacteriële infecties

Ontdek wat antibiotica zijn, hoe ze bacteriën doden of remmen, wanneer ze effectief zijn bij bacteriële infecties, veilig gebruik en resistentiepreventie.

Schrijver: Leandro Alegsa

21-02-2026 15:15

Een antibioticum (of antibacterieel middel) is een chemische verbinding die bacteriën doodt of hun groei vertraagt. Zij worden als geneesmiddel gebruikt om door bacteriën veroorzaakte ziekten te behandelen en te genezen. Het eerste ontdekte antibioticum was penicilline, een natuurlijk antibioticum dat door een schimmel werd geproduceerd. De productie van antibiotica begon in 1939, en vandaag de dag worden ze gemaakt door chemische synthese. Antibiotica kunnen niet worden gebruikt om virussen te behandelen.

Wat is het verschil tussen bacteriedodend en bacteriostatisch?

Antibiotica werken op twee hoofdmanieren:

Bacteriedodend: deze middelen doden bacteriën direct (bijvoorbeeld veel bèta-lactamen zoals penicillines en cefalosporines).
Bacteriostatisch: deze middelen remmen de groei en vermenigvuldiging van bacteriën zodat het immuunsysteem de infectie kan opruimen (bijvoorbeeld sommige macroliden en tetracyclines).

Belangrijke werkingsmechanismen

Remming van de celwandsynthese (bijv. penicillines, cefalosporines).
Remming van eiwitsynthese (bijv. macroliden, aminoglycosiden, tetracyclines).
Remming van de DNA- of RNA-synthese (bijv. fluoroquinolonen, rifampicine).
Remming van metabole routes (bijv. sulfonamiden, trimethoprim) die essentieel zijn voor bacteriële groei.
Beschadiging van de bacteriële celmembraan (bijv. polymyxine).

Soorten en spectrum

Antibiotica kunnen worden ingedeeld naar chemische klasse en naar spectrum van werking:

Narrow-spectrum: werken tegen een beperkt aantal bacteriën; worden gebruikt als de veroorzaker bekend is.
Broad-spectrum: werken tegen veel verschillende bacteriën; worden soms preventief of bij onzekere diagnose gegeven, maar kunnen de normale flora verstoren.

Wanneer voorschrijven en hoe wordt de keuze gemaakt?

Artsen baseren de keuze op de vermoedelijke oorzaak, de plaats van infectie, ziektebeeld en soms op laboratoriumuitslagen (kweek en gevoeligheid / antibiogram). Als mogelijk wordt eerst een kweek afgenomen en later, op basis van het antibiogram, overgestapt van breed- naar smalspectrumtherapie (de-escalatie), om resistentie en bijwerkingen te beperken.

Antibioticaresistentie

Een groot wereldwijd probleem is dat bacteriën resistent raken tegen antibiotica. Mechanismen zijn onder meer productie van enzymen die het antibioticum afbreken (bijv. bèta-lactamases), verandering van het doelwit, effluxpompen die het middel uit de bacterie pompen, en verminderde opname. Risicofactoren voor resistentie zijn overmatig of onjuist antibioticagebruik, het niet afmaken van een voorgeschreven kuur, en gebruik in de veehouderij.

Bijwerkingen en risico's

Maagdarmklachten zoals misselijkheid, diarree en buikpijn; sommige middelen kunnen Clostridioides difficile-infecties veroorzaken.
Allergische reacties variërend van huiduitslag tot ernstige anafylaxie (bij sommige mensen met penicilline-allergie).
Interacties met andere medicijnen (bijv. verhoogd effect van antistollingsmiddelen zoals warfarine bij sommige antibiotica).
Bepaalde groepen (zoals zwangere vrouwen, jonge kinderen of mensen met verminderde nier- of leverfunctie) hebben speciale aandacht nodig bij het kiezen en doseren van antibiotica.

Veilig gebruik (praktische adviezen)

Gebruik antibiotica alleen op voorschrift van een arts of tandarts.
Volg de voorgeschreven dosering en duur nauwkeurig. Stop niet eerder zonder overleg, tenzij de arts anders adviseert.
Deel geen antibiotica met anderen en gebruik geen restjes van eerdere behandelingen.
Meld bekende allergieën of bijwerkingen altijd aan de voorschrijver.
Gooi resterende antibiotica op de juiste manier weg (bij voorkeur bij de apotheek), en bewaar geen oude geneesmiddelen thuis.

Toedieningsvormen

Orale tabletten of suspensies
Injecties intraveneus of intramusculair (bij ernstige infecties)
Topische producten (crèmes, zalven) voor huidinfecties
Inhalatie of lokale toepassing in bepaalde situaties

Specifieke aandachtspunten

Tetracyclines zijn meestal niet geschikt voor jonge kinderen en worden in de zwangerschap vaak vermeden vanwege risico op beschadiging van tanden en botten.
Sommige antibiotica (bijv. fluoroquinolonen) hebben zeldzame maar ernstige bijwerkingen en worden terughoudend gebruikt.
Bij langdurige of terugkerende infecties kan aanvullend onderzoek nodig zijn en soms overleg met een specialist.

Preventie van infecties en resistentie

Naast juist antibioticagebruik helpen eenvoudige maatregelen infecties te voorkomen: handen wassen, hygiëne in de zorg en thuis, veilige voedselbereiding, en vaccinaties waar mogelijk. Antibioticabeleid (stewardship) in ziekenhuizen en de eerste lijn is belangrijk om het behoud van effectieve middelen te stimuleren.

Wanneer direct medische hulp zoeken?

Bij tekenen van ernstige allergische reactie: ademhalingsproblemen, zwelling van gezicht of keel, heftige huiduitslag of flauwvallen.
Bij hoge koorts, verergering van de klachten ondanks antibioticabehandeling, of ernstige diarree (vooral met bloed of veel slijm).

Conclusie: Antibiotica zijn krachtige middelen tegen bacteriële infecties, maar werken niet tegen virussen. Juist gebruik—op voorschrift, in de juiste dosering en duur—en bewustzijn van bijwerkingen en resistentie zijn essentieel om hun effectiviteit te behouden. Raadpleeg altijd een zorgverlener bij twijfel over gebruik of bij ernstige bijwerkingen.

Bacteriën groeien op een agarplaat

Antibioticaresistentietests: Bacteriën worden uitgestrooid op de schaal waarop met antibiotica geïmpregneerde witte schijven zijn geplaatst. De bacteriën in de linkercultuur zijn gevoelig voor het antibioticum in elke schijf, zoals te zien is aan de donkere, heldere ringen waar de bacteriën niet zijn gegroeid. De bacteriën rechts zijn slechts voor drie van de zeven geteste antibiotica volledig vatbaar.

Weerstand

Vandaag de dag maken mensen zich zorgen dat bacteriën niet door antibiotica worden aangetast. Bacteriën evolueren wel degelijk, en reeds vele bacteriestammen zijn resistent tegen gewone antibiotica. Wanneer zij aan antibiotica worden blootgesteld, sterven de meeste bacteriën snel, maar sommige kunnen mutaties vertonen waardoor zij iets minder vatbaar worden. Deze bacteriën vermenigvuldigen zich dan en vormen een grote kolonie die minder gevoelig is voor het antibioticum.

Een deel van dit probleem wordt veroorzaakt door het overmatig gebruik en misbruik van antibiotica. Als iemand ziek is met een virus, hebben antibiotica geen effect op het virus. Sommige artsen zullen toch een antibioticum voorschrijven zodat de patiënt het gevoel heeft dat hij voor zijn ziekte wordt behandeld.

Het andere probleem is dat veel mensen antibiotica niet correct gebruiken. Mensen stoppen vaak met het nemen van het medicijn als ze zich beter gaan voelen. Maar antibiotica doden niet alle slechte bacteriën in één keer. Bacteriën die resistenter zijn, sterven niet meteen. Als iemand te snel stopt met het innemen van het antibioticum, kunnen deze resistente bacteriën zich vermeerderen en overleven. Dan werkt het antibioticum minder goed omdat de bacteriën er minder last van hebben.

Geschiedenis

Antibiotica kunnen de meest doeltreffende manier zijn om bacteriële infecties te behandelen. Een aanwijzing hiervoor kan gevonden worden in het werk van Pasteur. Hij had een cultuur van miltvuurbacillen die aan de lucht werden blootgesteld. Er ontstonden kolonies van vele schimmels, maar de miltvuurbacillen verdwenen. De medische wetenschap was toen nog niet klaar om de implicatie hiervan in te zien.

Het was 1928 dat de studie van antibiotica begon, een klein toevallig begin. Alexander Fleming, een Londense bacterioloog, was stafylokokken aan het kweken. In een petrischaaltje verscheen een schimmel die zich verspreidde Op de voedingsgelatine van het schaaltje was elk plekje schimmel omgeven door een heldere ring, vrij van bacteriën. Bovendien was de geëxtraheerde stof in staat om geïnfecteerde wonden schoon te maken.

De term antibioticum werd in 1942 voor het eerst gebruikt door Selman Waksman en zijn medewerkers in tijdschriftartikelen om elke stof aan te duiden die door een micro-organisme wordt geproduceerd en die in hoge verdunning de groei van andere micro-organismen tegengaat. Deze definitie sloot stoffen uit die bacteriën doden, maar niet door micro-organismen worden geproduceerd (zoals maagsappen en waterstofperoxide). Ook synthetische antibacteriële verbindingen zoals de sulfonamiden werden uitgesloten.

Dankzij de vooruitgang in de medicinale chemie zijn de meeste van de huidige antibacteriële stoffen chemisch gezien modificaties van diverse natuurlijke verbindingen.

Penicilline, het eerste natuurlijke antibioticum ontdekt door Alexander Fleming in 1928.

Gebruik

Bepaalde bacteriën zijn alleen gevoelig voor specifieke soorten antibiotica. Antibiotica bestrijden infecties die door bacteriën worden veroorzaakt. Patiënten kunnen verschillende soorten of verschillende hoeveelheden antibiotica nodig hebben, afhankelijk van welke bacterie hun gezondheidsproblemen veroorzaakt. Daarom moeten antibiotica altijd onder toezicht van een arts (of een andere gediplomeerde arts) worden gebruikt. De arts kan ook op bijwerkingen letten en de behandeling van de patiënt zo nodig wijzigen. Antibiotica zijn zeer nuttig wanneer uw lichaam is geïnfecteerd door een bacterie. Antibiotica doden geen virussen, dus zijn ze nutteloos tegen een virale infectie. Een arts moet bepalen of de infectie van een patiënt van virale of bacteriële oorsprong is alvorens antibiotica te nemen, dit is nog een reden waarom een arts antibiotica moet voorschrijven in plaats van te vertrouwen op zelfmedicatie.

Teixobactin

Teixobactine is het eerste nieuwe antibioticum dat in veertig jaar is ontdekt. Het is werkzaam tegen Gram-positieve bacteriën, waaronder Staphylococcus aureus. Het lijkt deel uit te maken van een nieuwe klasse antibiotica.

Verwante pagina's

Vragen en antwoorden

V: Wat is een antibioticum?

A: Een antibioticum is een chemische verbinding die gebruikt wordt om bacteriën te doden of hun groei te belemmeren.

V: Wat is het doel van antibiotica?

A: Het doel van antibiotica is om ziekten te genezen die door bacteriën worden veroorzaakt.

V: Wat was het eerste antibioticum dat ontdekt werd?

A: Het eerste ontdekte antibioticum was penicilline, een natuurlijk antibioticum dat door een schimmel geproduceerd wordt.

V: Wanneer begon de productie van antibiotica?

A: De productie van antibiotica begon in 1939.

V: Hoe worden antibiotica tegenwoordig gemaakt?

A: Tegenwoordig worden antibiotica door chemische synthese gemaakt.

V: Kunnen antibiotica gebruikt worden om virussen te behandelen?

A: Nee, antibiotica kunnen niet gebruikt worden om virussen te behandelen.

V: Wat zijn de twee toepassingen van antibiotica?

A: Antibiotica worden gebruikt om ziekten veroorzaakt door bacteriën te behandelen en te genezen, en om de groei van bacteriën te belemmeren.

Zoek in de encyclopedie