Sulfonamiden: werking, toepassingen en voorbeelden van sulfa-antibiotica

Lees over werking, medische toepassingen en bekende voorbeelden van sulfonamiden (sulfa-antibiotica) — van infectiebestrijding tot behandelingen zoals sulfasalazine.

Schrijver: Leandro Alegsa

04-02-2026 18:02

Een sulfonamide (vaak kortweg sulfa genoemd) is een synthetisch geneesmiddel uit de groep van de sulfonamiden. Het is een door de mens gemaakt antibioticum dat in de klinische praktijk vooral gebruikt wordt vanwege zijn vermogen om bepaalde besmettelijke bacteriën te remmen. Sommige sulfonamiden hebben daarnaast andere medische toepassingen: zo wordt sulfasalazine niet alleen ingezet voor darmaandoeningen, maar ook als ontstekingsremmer bij sommige chronische aandoeningen.

Wat zijn sulfonamiden?

Sulfonamiden (soms aangeduid als sulfa-geneesmiddelen) bevatten de karakteristieke chemische sulfonamidegroep. De bekendste historische stof uit deze klasse is Sulfanilimide, het prototype dat in de jaren dertig de eerste brede toepassing van systemische antibacteriële behandeling mogelijk maakte.

Werking

De belangrijkste werkingswijze van sulfonamiden is de remming van de bacteriële synthese van foliumzuur (folaat). Concreet werken ze als competitie-remmers van het enzym dihydropteroaat synthase, waardoor bacteriën geen folaat meer kunnen vormen dat nodig is voor de synthese van DNA en andere celcomponenten. Omdat veel bacteriën folaat zelf moeten aanmaken, zijn sulfonamiden effectief tegen die bacteriën. Alleenstaand zijn ze meestal bacteriostatisch (remmen groeien), maar in combinatie met andere middelen (zoals trimethoprim) kunnen ze een sterke bacteriedodende werking hebben.

Toepassingen

Urineweginfecties (sommige orale sulfonamiden).
Behandeling van lokale infecties met topische sulfonamiden (bijv. bij brandwonden).
Combinatietherapieën, bijvoorbeeld co-trimoxazol (trimethoprim + sulfamethoxazol) voor luchtweg- en urineweginfecties en bepaalde opportunistische infecties bij immuungecompromitteerde patiënten.
Toxoplasmose: sulfadiazine in combinatie met pyrimethamine is onderdeel van de behandeling van toxoplasmose.
Inflammatoire darmziekten en reumatologie: sulfasalazine wordt gebruikt bij de behandeling van inflammatoire darmaandoeningen (zoals colitis ulcerosa) en als DMARD (disease‑modifying antirheumatic drug) bij reumatoïde artritis — dit middel werkt deels als prodrug: het splitst in de darm in een antibacteriële component en een ontstekingsremmende component (5-ASA).

Voorbeelden van sulfonamiden

Sulfamethoxazol (vaak gecombineerd met trimethoprim als co-trimoxazol)
Sulfadiazine
Sulfisoxazol
Sulfasalazine
Sulfanilamide (historisch belangrijk)

Vormen en toediening

Sulfonamiden bestaan in verschillende formuleringen: orale tabletten, intraveneuze preparaten en lokale/topicale zalven of poeders. Hun werkzaamheid en indicatie hangen af van de werkduur (kort, middellang, langwerkend) en van de farmacokinetische eigenschappen van de specifieke stof.

Bijwerkingen en risico's

Belangrijke bijwerkingen en risico’s van sulfonamiden zijn onder andere:

Allergische reacties: van milde huiduitslag tot ernstige reacties zoals Stevens-Johnson-syndroom en toxische epidermale necrolyse.
Hemolytische anemie bij personen met G6PD-deficiëntie.
Maag-darmklachten, hoofdpijn en koorts.
Crystallurie en nierproblemen bij onvoldoende vochtinname (sommige oudere middelen).
Kernicterus: gevaarlijk bij pasgeborenen — daarom zijn veel sulfonamiden contra-geïndiceerd bij zuigelingen en rond de bevalling.
Fotosensitiviteit (verhoogde gevoeligheid voor zonlicht).
Interactie met andere geneesmiddelen, bijvoorbeeld een versterking van het anticoagulerende effect van warfarine.

Resistentie en historisch belang

Sulfonamiden waren de eerste breed toepasbare systemische antibacteriële middelen en hebben in de jaren twintig en dertig van de 20e eeuw veel levens gered. Sindsdien is er uitgebreide bacteriële resistentie tegen veel sulfonamiden ontwikkeld, waardoor hun gebruik voor bepaalde infecties is afgenomen. Toch blijven sommige sulfonamiden, vooral in combinatie met andere antibiotica, waardevol in de moderne therapie.

Belangrijke waarschuwingen

Geef nooit sulfonamiden aan pasgeborenen of zwangere vrouwen in het laatste trimester zonder strikt medische noodzaak.
Meld bij het voorschrijven altijd bekende sulfa-allergieën; kruisallergie met andere sulfa-derivaten kan optreden.
Bij ernstige huidreacties of tekenen van bloedarmoede/lever- en nierproblemen moet het middel direct worden gestopt en medisch onderzoek plaatsvinden.

Advies: Raadpleeg bij vragen over behandeling, bijwerkingen of geschiktheid steeds een arts of apotheker. Dit artikel is informatief van aard en vervangt geen professioneel medisch advies.

Sulfonamide functionele groep

Structurele overeenkomst tussen sulfonamide (links) en PABA (midden) is de basis voor de remmende werking van sulfamiddelen op de biosynthese van dihydrofolaat (rechts).

Hoe ze werken

In bacteriën remmen antibacteriële sulfonamiden het enzym DHPS. Het enzym maakt foliumzuur, een B-vitamine. Het micro-organisme wordt "uitgehongerd" en sterft. Mensen, in tegenstelling tot bacteriën, krijgen foliumzuur (vitamine B₉ ) binnen via hun voeding.

Geschiedenis

Sulfonamiden waren de eerste antimicrobiële geneesmiddelen. Zij maakten de weg vrij voor de antibioticarevolutie in de geneeskunde. Experimenten met de eerste sulfonamide begonnen in 1932 in de laboratoria van Bayer AG, destijds een onderdeel van het enorme Duitse chemieconcern IG Farben. Na jaren van vruchteloos trial-and-error-werk aan honderden verbindingen vond een team onder leiding van arts/onderzoeker Gerhard Domagk er eindelijk een die werkte: een rode kleurstof gesynthetiseerd door Bayer-chemicus Josef Klarer, die opmerkelijke effecten had op het stoppen van sommige bacteriële infecties bij muizen. De eerste officiële mededeling over de baanbrekende ontdekking werd pas in 1935 gepubliceerd, meer dan twee jaar nadat Klarer en zijn onderzoekspartner Fritz Mietzsch het geneesmiddel hadden gepatenteerd.

Prontosil, zoals Bayer het nieuwe geneesmiddel noemde, was het eerste geneesmiddel dat ooit werd ontdekt en dat een reeks bacteriële infecties in het lichaam doeltreffend kon behandelen. Het had een sterke beschermende werking tegen infecties veroorzaakt door streptokokken, en een minder sterk effect op infecties veroorzaakt door andere cocci. Het had echter geen enkel effect in de reageerbuis en oefende zijn antibacteriële werking alleen uit bij levende dieren. Later werd ontdekt dat het geneesmiddel in het lichaam in twee stukken werd gesplitst, waarbij uit de inactieve kleurstof een kleinere, kleurloze, actieve verbinding vrijkwam, sulfanilamide genaamd. De ontdekking maakte een einde aan de dromen van het bedrijf over enorme winsten. De actieve molecule sulfanilamide (of sulfa) was voor het eerst gesynthetiseerd in 1906 en werd veel gebruikt in de verfindustrie.

Het resultaat was een sulfa rage. Als het eerste en enige effectieve antibioticum dat beschikbaar was in de jaren vóór penicilline, bleven de sulfa geneesmiddelen het goed doen in de eerste jaren van de Tweede Wereldoorlog. Ze worden toegeschreven aan het redden van het leven van tienduizenden patiënten, waaronder Franklin Delano Roosevelt, Jr. (zoon van President Franklin Delano Roosevelt) (in 1936) en Winston Churchill. Sulfa speelde een centrale rol bij het voorkomen van wondinfecties tijdens de oorlog. Amerikaanse soldaten kregen een EHBO-kit met sulfapillen en -poeder, en moesten het poeder op elke open wond strooien.

Sinds de ontdekking ervan zijn duizenden moleculen gecreëerd die de sulfanilamide-structuur bevatten (naar verluidt meer dan 5.400 permutaties in 1945). Ze zijn doeltreffender en minder giftig. Sulfa geneesmiddelen worden nog steeds veel gebruikt voor aandoeningen als acne en urineweginfecties. Ze zijn weer in trek voor gebruik bij infecties veroorzaakt door bacteriën die resistent zijn tegen andere antibiotica.

Hoe worden ze gemaakt?

Sulfonamiden worden bereid door de reactie van een sulfonylchloride met ammoniak of een amine.

Zoek in de encyclopedie